Trois sujets-clé pour les élections en Turquie en 2023

 

La Turquie va organiser deux élections en même temps en 2023 : les élections législatives et présidentielles. Ces élections vont déterminer qui va gouverner le pays dans les années suivantes. Comme la Turquie marche vers son 100ème anniversaire et il y a une polarisation signalée dans le pays, ces élections sont trop importantes dans les intérêts vitaux et l’avenir de la République. D'un côté, le Président Recep Tayyip Erdoğan et son parti islamo-conservateur l'AKP (Parti de la justice et de développement) et les partis ultranationalistes MHP (Parti d'action nationaliste) et BBP (Parti de la grande unité) forment l’Alliance Populaire (Cumhur İttifakı), d’un autre côté, le parti pro-séculaire et social-démocrate CHP (Parti républicain du peuple) et ses alliés le Bon Parti (İYİ Parti) - un parti de centre droit provenant de la même ligne politique qu’avec le MHP, le Parti de la Félicité (Saadet Partisi) - un parti islamiste hérité de Necmettin Erbakan, le Parti Démocrate (DP) - un petit parti de centre-droit, le parti de DEVA et le parti de la Future (Gelecek Partisi) lesquelles se sont détachés de l’AKP forment l'Alliance Nationale (Millet İttifakı). L’Alliance Populaire représente une Turquie, plus islamiste et nationaliste, dirigée par un système présidentiel, nourri de l’autoritarisme. Néanmoins, l’Alliance Nationale veut reconstruire le pays avec un système parlementaire et plus séculaire ainsi qu’avec une politique étrangère plus traditionnelle concernant les relations avec l’Occident.

Mais il y a trois sujets à aborder avant les élections. Tout le monde a bien compris que le chef du CHP Kemal Kılıçdaroğlu voudrait devenir le candidat présidentiel de l’opposition. A cause de la crise économique catastrophique dans le pays, Kılıçdaroğlu a maintenant beaucoup plus de chance qu’Erdoğan pour gagner les élections. Mais selon les sondages, le maire d’Ankara, Mansur Yavaş, un homme politique venant du mouvement nationaliste et très bien connu pour la bonne gestion de la municipalité et le maire d’Istanbul, Ekrem İmamoğlu - la nouvelle star de la politique turque dont la réputation gagne toute la Turquie, surtout la jeunesse, ont beaucoup plus de chance qu’Erdoğan pour gagner les élections. De même, l’opposition peut choisir un candidat surpris comme le CHP a choisi Ekmeleddin İhsanoğlu pour les élections présidentielles de 2014. Le choix de candidat sera un facteur déterminant pour les résultats. A mon avis, le meilleur candidat serait İmamoğlu alors que Mansur Yavaş est le plus favorable d’après les sondages. Je pense que M. İmamoğlu peut attirer beaucoup de monde s’il devient le candidat présidentiel grâce à son dialogue parfait avec les jeunes et les stambouliotes. En outre, le passé ultranationaliste de Mansur Yavaş peut créer des barrières psychologiques pour les électeurs traditionnels de CHP et les jeunes. Certes, Kılıçdaroğlu peut subir la discréditation pendant sa campagne électorale à cause de son identité alevi qui n’est bien accueilli par Erdoğan ni par les milieux d'extrême droite.

Deuxième chose important avant les élections ; l’AKP et le Président Erdoğan veut désormais changer la constitution pour garantir la liberté du port de voile. Ce débat a recommencé de gaieté de cœur quand le chef du CHP, Kemal Kılıçdaroğlu a proposé un projet de loi concernant la liberté de travail dans les fonctions publiques pour les femmes voilée. Plusieurs analystes ont souligné que Kılıçdaroğlu a commis une erreur assez grave en faisant cette action. Donc, le Président Erdoğan a décidé d’instrumentaliser ce sujet et son parti a élaboré un amendement de constitution pour la protection du voile. Grâce à cela, les fonctionnaires publiques peuvent être libres de porter le burqa et l’hidjab aussi. Mais l’AKP et le MHP ont seulement 334 sièges parlementaires, qui ne sont pas d’ailleurs suffisants pour faire un amendement de constitution (400) ou référendum (360). Alors Erdoğan peut se servir de ce débat pour déconsidérer l'opposition si les députés de CHP votent contre l’amendement. Si ces derniers le soutiennent, l'islamisme pourra être plus visible et prépondérant en 100ème anniversaire de la République. Dans le cas où il y aurait un référendum, ce débat peut susciter une polarisation entre les islamistes et les séculaires, ce qui va profiter à Erdoğan et à l'AKP avant les élections.

En dernier lieu, on peut parler des petits partis dans le cadre des élections. La voix des petits partis comme le parti de la Victoire (Zafer Partisi) d’Ümit Özdağ, le parti de la Ville Natale (Memleket Partisi) de Muharrem İnce, le Nouveau parti du bien-être (Yeniden Refah Partisi) de Fatih Erbakan et le Mouvement du changement de la Turquie (Türkiye Değişim Hareketi) de Mustafa Sarıgül peuvent avoir un effet sur les résultats s’ils décident de rejoindre l’un des deux blocs.

Le dernier mercredi, le maire d’İstanbul, Ekrem İmamoğlu a été condamné à plus de deux ans de prison pour avoir insulté des responsables turcs et à une interdiction d’exercer un mandat politique pour la même durée que la peine de prison, 6 mois avant les élections cruciales en Turquie. Il peut quand même devenir candidat comme sa peine n’est pas encore confirmée en cassation. En fait, cette décision peut faire d’İmamoglu « un nouveau Erdoğan », un homme politique inextinguible et trop populaire parmi le peuple en raison du traitement injuste qu’il a subi. Mais étant rentré d’Allemagne, Kılıçdaroğlu a dit que M. İmamoğlu devrait continuer à servir les stambouliotes. A cet égard, il n’a pas donné le feu vert à la candidature d’İmamoğlu. Au contraire, le chef du Bon Parti Meral Akşener a exprimé son soutien pour İmamoğlu en lui donnant une accolade. Alors, on va voir qui va être le candidat de l’opposition et comment les deux autres facteurs (le débat du voile et les petits partis) vont influer sur les élections.

Correcteur d’orthographe et de grammaire : Berkay TEMEL

Dr. Ozan ÖRMECİ

Seven Stages of Turkish Foreign Policy

There is no denying that Turkish is one of the most important countries in the world due to its key geopolitical positioning between Asia and Europe and its unique identity composed of both Eastern (Muslim population, problems of democracy, patriarchal culture etc.) and Western (secularism, modern market economy, highly developed infrastructure) characteristics. In that sense, Turkey has a great potential in contributing to the global trends in politics and economy with its decisions. Turkish Foreign Policy is the most important arena where Turkish State's decisions can be observed most clearly. In this piece, I am going to categorize 7 different stages of Turkish Foreign Policy by looking at the different periods during the republican history (1923-).

1. Isolationism: Similar to all other countries, Turkey can also adhere to Isolationism in its foreign policy from time to time due to domestic necessities. For instance, after the proclamation the Republic in 1923 and the signing of the Lausanne Treaty, due to the existence of a heavy agenda (revolutions and reforms in every aspects of life) in domestic politics, Turkey's founding leader and first President of the Republic Mustafa Kemal Atatürk (1923-1938) implemented a more isolationist foreign policy in the first decade of the republic throughout the 1920s. Turkey made its transition into a secular state in 1928 when the Article II of the 1924 constitution stating the "Official religion of the state is Islam" was removed from the constitution. Moreover, Atatürk tried to eradicate the monarchical and theocratic model of governance by his republican and secular reforms. He even changed the alphabet into Latin in order to closen Turkish culture with that of Western (European) countries. So, during the 1920s, the foreign policy of the country was more oriented towards domestic politics and in favor of status quo in terms of relations with the West and the USSR. After the military coups in 1960 and 1980 also, Turkey -for a while- implemented Isolationism as its main foreign policy inclination due to the priority of domestic political issues.

2. Regional Pacts Model: Regional Pacts model was implemented by Turkey in the 1930s, the second half of the Atatürk era. During this period, Turkey first established the Balkan Pact or the Balkan Entente in 1934 together with Greece, Romania, and Yugoslavia. Balkan Pact was a treaty of solidarity and mutual understanding against the irredentist claims of Bulgaria and Italy to secure each country's territorial integrity. Second important step of this policy was to introduce the Saadabad Pact via signing the Saadabad Treaty in 1937. Saadabad Pact was a non-aggression pact signed by Turkey, Iran, Iraq, and Afghanistan on July 8, 1937 and lasted for 5 years. With this treaty, Turkey tried to secure its eastern borders as well. So, in a world open to new wars and aggressions, Turkey wanted to secure itself by establishing friendly relations with its neighbors and countries in its near abroad. In the meantime, by Montreux Treaty (1936), Turkey gained full control over the Straits.

3. Neutrality: Throughout the Second World War (1939-1945), Turkey's second President of the Republic İsmet İnönü (İsmet Pasha) (1938-1950) implemented the policy of "active neutrality". The neutrality policy was based on Turkey's continuing relations with both the Allies and Axis powers including the Nazi Germany. So, in order to secure its territories from a possible Nazi invasion, Turkey continued to make chrome trade with Germany and did not engage in the war although it had previously signed the Anglo-French-Turkish Treaty in 1939. This policy was based on complete Realist interpretation of world politics and aimed at securing Turkish people as well as newly built Turkish cities by staying out of the war at all costs. Some observers of Turkish Foreign Policy resemble this policy to Turkey's current attitude towards Russia and claim that Turkey tries to get the best possible for its people and its national interests during the Russian invasion of Ukraine.

4. Transatlanticism: After Stalin's unacceptable demands following the Second World War, a new era of Transatlanticism began in Turkish Foreign Policy with the "Missouri Event", which symbolizes the new pro-American diplomatic inclination of Ankara. Turkey, in this new era of bipolarism, in order to survive against the giant USSR, began to look for a seat in the Western bloc and eventually became a member of NATO together with Greece in 1952. Ankara's new superpower ally (that is the U.S.) helped Turkey in economic and military issues and Turkey benefited from the Marshall Plan. Thus, the first phase of Cold War (1945-1963) was kind of a "honeymoon" between Washington and Ankara as two allies were almost in perfect harmony in their foreign policy preferences. Transatlanticism was revived during Bill Clinton and Barack Obama periods but both ended again with the failure of two sides in agreeing on many issues including the Kurdish Question, Turkish democracy etc. 

5. Multi-Dimensional Foreign Policy: Honeymoon period with Washington ended with the emergence of problems between two countries. First of all, Turkey realized that it could be treated as a pawn by Washington in events such as the Cuban missile crisis (1962). So, Kennedy administration secretly withdrew Jupiter missiles from Turkey in exchange to USSR decision not to implant nuclear weapons into Cuba following the American blockade. In addition, Ankara became very angry when President Lyndon Johnson wrote a disrespectful letter to then-Turkish Prime Minister İsmet İnönü and warned him not to interfere into Cyprus politics although Turkey was a guarantor state. So, as a reaction, between 1963 and 1980 (until the military take-over), Ankara began to implement a new strategy of multi-dimensionalism with developing economic relations with the USSR, becoming a member of the Organization of Islamic Conference (today's Islamic Cooperation Organization), and attending to Non-Aligned Movement's Foreign Ministers Conference.

6. Europeanization: After the Helsinki Summit of 1999, Turkey was given candidacy for full membership to the European Union (EU). In fact, accession talks began in 2005 during the early years of the AK Parti (Justice and Development Party) and then-Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan. During this period, Turkey tried to pursue a pro-European foreign policy by not accepting the 1 March memorandum in 2003 to join the American invasion of Iraq, supported the Annan Plan -proposed settlement plan by the then-UN Secretary General Kofi Annan- in Cyprus in 2004, legislated new laws for becoming harmonious with Brussels, and intensified its political, economic, and cultural relations with all EU countries. Europeanization helped Turkey to embrace and adopt a more Idealist foreign policy first time in its history. However, as Turkey's EU membership hopes faded in the 2010s, Turkey began to search for a new foreign policy.

7. Eurasianism: Starting from the 1990s, many Turkish soldiers, statesmen, and intellectuals began to dislike and openly criticize American foreign policy choices such as supporting Kurdish and Islamist groups under the name of democratization and commenced to look for membership into an alternative bloc. Although it began as a marginal choice, Eurasianism transformed into a reasonable option in the 2020s with Turkey's transformation into a different and authoritarian regime as well as its endless political disagreements and problems with both Washington and Brussels. The contemporary Turkish Eurasianism has important pillars such as the use of the Organization of Turkic States as a leverage to increase Turkish influence in Eurasia, using developing relations with Russia and China to be an important actor in the region as well as to become a dialogue partner of the Shanghai Cooperation Organization (SCO). So, as the global economy shifts towards Asia, Turkish Eurasianism gains more power day by day.

These are 7 main foreign policy tendencies in Turkey. Of course, as a large and important country, Turkey always makes use of many of them at the same time. However, one inclination often dominates over the others. Nowadays, it seems like Turkey tries to implement a multi-dimensional foreign policy with more Eurasianist accents and a kind of neutrality for Russian-Ukraine War.

Assoc. Prof. Ozan ÖRMECİ

Fatih Oktay’dan ‘Çin ve Dünyanın Geleceği’

Fatih Oktay[1], Sabancı Üniversitesi, Koç Üniversitesi ve Özyeğin Üniversitesi gibi Türkiye’deki önemli yükseköğretim kurumlarında Çin ekonomisi, politik sistemi ve iş dünyası ile ilgili dersler vermiş bir öğretim görevlisi ve Demirbank’ta (şimdiki HSBC) Teknolojiden Sorumlu Genel Müdür Yardımcılığı, Akbank’ın teknoloji şirketi Aknet’te Direktörlük ve Arthur Andersen’de Danışmanlık gibi konumlarda çalışmış kıdemli bir özel sektör yöneticisidir.[2] Oktay, 2017 yılında Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından basılan kapsamlı bir Çin Halk Cumhuriyeti incelemesi olan Çin: Yeni Büyük Güç ve Değişen Dünya Dengeleri adlı kitabıyla da[3] Türkiye’de adından söz ettirmiştir. Öyle ki, bu kitap, daha şimdiden dört baskı yapmıştır. Oktay, 2022 yılında yine Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından yayımlanan Çin ve Dünyanın Geleceği: Yeni Büyük Güç ve Ticaret, Teknoloji, Pandemi Savaşları adlı yeni bir kitaba imzasını atmıştır.[4] 283 sayfalık eser, bu konuda yazılmış en kapsamlı ve güncel Türkçe eserlerden biri olmasının yanı sıra, herkesin anlayabileceği kolay dili ve yalın anlatımı ile de dikkat çekmektedir. Bu yazıda, kitaptan bazı önemli bölümler ve özellikle de kitabın son bölümünde yazarın Amerika Birleşik Devletleri (ABD)-Çin Halk Cumhuriyeti (Çin) rekabetine dair öngörüleri özetlenecek ve değerlendirilecektir.

Fatih Oktay

Fatih Oktay’ın kitabında yer verdiği önemli tespitlerden birisi de, Çin yükselişinin ekonomik boyutunun ekonomik büyüme ile sınırlı kalmaması ve özellikle Çin Komünist Partisi (ÇKP) yönetimindeki Pekin’in orta sınıflaşma konusunda da muazzam ve istisnai bir başarı göstererek iç siyasetteki tekel konumunu pekiştiriyor olmasıdır. Öyle ki, Dünya Çalışma Örgütü–ILO’nun 2014-2015 raporuna göre, 2006-2013 döneminde reel ücretler Çin’de ortalama yüzde 120 artarken, Batı ülkelerinde bu artış sadece yüzde 5 düzeyinde olmuştur. Çin, orta sınıf yaratmakta bu kadar önemli bir başarı kaydeder ve ÇKP de ülke içerisindeki hâkim konumunu bu sayede pekiştirirken, Batı ülkelerinde ve Türkiye’de ise uygulanan hatalı ekonomik politikalar neticesinde orta sınıf giderek küçülmektedir. Yazarın da vurguladığı üzere, demokrasinin bir orta sınıf rejimi olduğunu kabul edersek, bu anlamda Batı demokrasilerinin geleceği parlak gözükmemekte ve özellikle Donald Trump örneğinden de anlaşılabileceği üzere, demokrasinin yerini kolaylıkla popülizm ya da plütokrasi gibi akımlar alabilmektedir.

Çin ve Dünyanın Geleceği: Yeni Büyük Güç ve Ticaret, Teknoloji, Pandemi Savaşları

Yazarın kitabında altını çizdiği bir diğer husus, Çin’in daha 2010 yılında Dünya Bankası tanımlarına göre orta-yüksek gelir grubundaki ülkeler arasına girmeyi başarmış olması ve bunu başaran az sayıdaki ülkeden biri arasında yer almasıdır. Öyle ki, Japonya, Güney Kore, Tayvan, Hong Kong, Avrupa Birliği (AB) üyeliği sonrası çağ atlayan bazı Avrupa ülkeleri ve İsrail’le birlikte, Çin, geriden gelip gelişmiş ülkeler arasına girebilmiş dünyadaki az sayıdaki örnekten biridir. Bu nedenle, Çin’i iyi araştırmak ve anlamak gerekmektedir.

Bunun dışında, Çin, bilgi üretim kaynakları açısından da artık gelişmiş ülkeler liginde kabul edilmektedir. ABD Ulusal Bilim Kurulu’nun 2020 tarihli yıllık raporuna göre, 2016 yılında bilim ve mühendislik alanında ABD 800.000, Çin ise 1.800.000 mezun vermiştir. Aynı yıl içerisinde doktora mezunlarının sayısında ise ABD’nin Çin’e -40.000’e karşı 35.000’lik- kısmi bir üstünlüğü bulunmaktadır. Ayrıca ABD’de doğa bilimleri ve mühendislik alanlarındaki doktora derecelerinin yarısından çoğu yabancı öğrenciler tarafından alınırken, Çinli öğrencilerin bu denklemdeki oranı yaklaşık üçte bir düzeyindedir. Bilim ve teknoloji konusunda maddi kaynaklar ayıran ülkeler arasında da, Çin, en ön sıralarda gelmektedir. 2017 yılı verilerine bakılırsa, Çin, ABD’den (550 milyar dolar) sonra arge faaliyetlerine 500 milyar dolar ile en çok kaynak ayıran ülke durumundadır. Bilimsel yayınlar konusunda da, Çin, son birkaç on yılda büyük bir atağa kalkmış ve 2018 yılı verilerine göre dünyadaki bilim ve teknoloji yayınlarının yüzde 21’ine kaynaklık ederek, yüzde 17 ile ikinci sırada bulunan ABD’ye kayda değer bir fark atmıştır. Hatta Çin merkezli yayınlar, ortalama bilimsel atıf konusunda da ABD ile başabaş bir performans göstermektedir. Dünya Fikri Mülkiyet Örgütü-WIPO’nun verilerine göre, patent başvurusu sayısında da, Çin, ABD ve Japonya’yı geçerek son yıllarda
birinci sıraya yükselmiştir. Bunlar, Çin yükselişinin bilimsel temellerinin de olduğunu gösteren önemli istatistiklerdir.

Kitabın son bölümünde ise, Çin uzmanı olan Fatih Oktay, ABD-Çin rekabetinin geleceğine dair bazı önemli öngörülerde bulunmaktadır. Yazarın da işaret ettiği üzere, satın alma gücü paritesine göre ABD’yi yıllar öncesinde geçen Çin, dünya sisteminde büyük bir değişiklik yaşanmazsa, 15-20 yıl içerisinde ekonomik büyüklük konusunda da ABD’yi geçecek ve dünya ekonomik liderliğini eline geçirecektir. Çin’in bu anlamda yaşayabileceği sorunlar ise, yazara göre; ABD ile güç mücadelesine girerek kendi politikalarından sapması, azalan işgücü, iç tüketime yeterince dayanmayan büyüme modeli ve teknolojik dışa bağımlılık olarak sıralanmaktadır. Bu konulardan işgücü, iç tüketime dayanmayan büyüme modeli ve teknolojik dışa bağımlılık gibi konularda, ÇKP, 20. Ulusal Parti Kongresi’nin de ispatladığı üzere harekete geçmiştir ve bu sorunların üstesinden gelinecektir. Ancak asıl sorun, ABD ile girilen güç mücadelesinin Çin’i rotasından saptırma ihtimalidir. İki dev ekonomi arasındaki artan rekabet, yazara göre küresel ekonomiyi de çok kötü etkileyecek ve iklim değişikliği gibi küresel çapta mücadele gerektiren ciddi sorunlarla başa çıkılmasını zorlaştırabilecektir. Bu rekabet, bölgesel, küresel ve hatta nükleer savaşlara bile dönüşme potansiyeline sahip olduğu için, bu rekabeti doğru yönetmek gerekmektedir.

Peki, ABD’nin Donald Trump döneminde Çin’i durdurmak ve yavaşlatmak için uyguladığı politikalar ne ölçüde başarılı olmuştur? Yazara göre, Trump’ın yüksek gümrük vergileri ve Çin’i şeytanlaştıran söylemleriyle başlattığı “ticaret savaşları”, en başından beri başarısızlığa mahkumdu. Zira Çinli üreticiler bilhassa sanayi girdilerinde Amerikan sanayisi için birçok malın ana sağlayıcısı durumundaydılar ve dahası, başka üretici ülkelerin Çinlilerin yerini almasına da olanak yoktu. Bu nedenle, Trump döneminde konulan ek vergilerden Çin ihracatından ziyade Amerikan sanayisi olumsuz etkilenmiş ve uygulanan politikalar, ilginç bir şekilde, Çin’den gelen ara mallara dayalı üretim yapan birçok sektörde Amerikalı üreticilerin rekabet gücünün düşmesine neden olmuştur. Bu anlamda, ticaret savaşları başladığı halde 2018 yılında Çin’in hem ABD’ye, hem de dünyaya ihracatında artış yaşandı. 2019’da ABD’ye yapılan ihracat azalsa da, diğer ülkelere yapılan ihracat arttığından, bu, Çin’deki genel tabloyu çok etkilemedi. Bu nedenle, bu zor dönemde bile Çin ekonomisi yüzde 6-7 düzeylerinde büyümeyi başardı. Ek gümrük vergileri ise, Çinli üreticiler tarafından fiyatlara yansıtıldığı için, bunun bedelini daha çok ikame edecek ara malları bulmakta zorlanan Amerikalı alıcılar (tüketiciler) ödemek durumunda kalmıştır. Hatta bazı araştırmalara göre, bu vergiler nedeniyle ABD’nin ekonomik büyümesinde yüzde 1’e yakın ve istihdam piyasasında 300.000 civarında bir düşüş yaşanmıştır. Çin’i dünyanın imalathanesi olmaktan çıkarmak ve tedarik zincirlerini değiştirmek isteyen Trump, bu konuda da fazla bir başarı kazanamamış ve küresel ölçekteki şirketlerin çoğu, Çin’de iş yapmaya devam etmişlerdir. Trump, bununla da yetinmeyerek Covid-19 (koronavirüs) salgını nedeniyle de Çin’i suçlamak ve Pekin yönetiminin küresel ekonomiden dışlanmasını sağlamak istediyse de, bunda da başarılı olamadı ve onun döneminde Çin’le çevre ülkeler arasında imzalanan RCEP (Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık) anlaşmasının[5] yanında, Çin ile AB de kapsamlı bir yatırım anlaşması koşullarında mutabık kaldılar. Trump’ın kısmen başarılı olduğu bir konu ise, Çinli öğrencilerin ABD’de eğitim almasına çıkardığı zorluklarla Çin’in teknolojik gelişimi imkânlarını sınırlaması olmuştur. Ancak bunun da her iki tarafa birden zarar verdiği iddia edilebilir. Örneğin, Çin’e yönelik satışlardaki engeller nedeniyle, Amerikan şirketleri, dünyanın en büyük entegre devre çip pazarındaki gelirleri başka ülke şirketlerine kaptırmaktadırlar. Ayrıca ABD’ye rekor düzeyde teknoloji yatırımları yapan ve öğrenci gönderen Çin’in kısıtlanması nedeniyle, Amerikan teknoloji şirketleri ve üniversitelerinin de gelişmelerinin sınırlandığını belirtmek gerekir.

Peki, Trump’tan sonra ABD-Çin ilişkileri nasıl bir yönde seyredebilir? Çin uzmanı analiste göre, Trump tehdidi Joe Biden’ın seçilmesiyle ortadan kalkmış gibi gözükse de, aslında, Trump fenomeni, ABD’de yıllardır kötü giden ekonomi ve siyasetin insanlarda yarattığı tepkilerin doğal bir sonucuydu ve ileride Trump’ın kendisi veya Trump gibi başka ABD Başkanlarının seçilmesi kesinlikle bir sürpriz olmaz. Bu anlamda, yazar, Joe Biden’dan Çin konusunda daha az çatışmacı, daha kestirilebilir ve akılcı ve ABD’nin mimarı olduğu uluslararası düzene daha çok sahip çıkan bir dış politika çizgisi beklemektedir. Buna karşın, Biden döneminde de Çin’in teknolojiye erişimi konusunda kısıtlayıcı politikalar devam edecektir; zira Washington, Pekin’in hızlı yükselişini durdurmak ya da en azından yavaşlatmak istemektedir. Bu rekabetin daha çok Soğuk Savaş düzeyinde devam edeceğini tahmin etsek bile, Graham Allison’ın işaret ettiği sıcak savaş riskini de vurgulayan yazar, buna karşın nükleer savaşların yıkıcılığı nedeniyle bu ihtimalin gerçekleşmesini pek mümkün görmemektedir. Bu nedenle, yazara göre, iki ülke birlikte daha iyi bir dünya düzeni için beraber çalışmalı ve rekabet yerine iş birliği politikalarına yönelmelidirler. Zira insanlık için tek hayırlı seçenek bu olacaktır.

Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse; yazarın İktisat (Ekonomi) bilimi ve piyasalar perspektifinden son derece doğru yorumladığı ABD-Çin rekabetinin bir de güvenlik bürokrasisi boyutu olduğunu belirtmek gerekir. Güvenlik perspektifinin özellikle Realizm yaklaşımında hâkim olduğu ve ABD’deki savunma sanayisinin gücü de düşünüldüğünde, ABD, çok kolaylıkla küresel ekonomi ve kendi ekonomisini mahvedecek ama Çin’in yükselişini durduracak politikalara yönelmeyi deneyebilir. Bence bunun temel nedeni ise, tarihsel olarak “Manifest Destiny” (Açık Kader) anlayışına dayalı olarak kurulmuş ve günümüzde de Hollywood yapımlarıyla sürekli apokaliptik bir psikolojiyi üreten ABD’nin rasyonel politikalardan kolaylıkla cayabilecek bir ülke olmasıdır. Zira unutulmamalıdır ki, ABD, dünyada atom bombasını kullanan da tek ülke durumundadır. Bu nedenle, Çin ve tüm diğer aktörlerin ABD’nin rasyonel politikalara bağlı kalması konusunda son derece özenli ve dikkatli davranmaları gerekmektedir.

Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

 

[1] Web sitesi için bakınız; http://www.fatihoktay.com/tr/.

[2] Twitter hesabı için bakınız; https://twitter.com/fatih_oktay_tr.

[3] Kitabı almak için bakınız; https://www.idefix.com/Kitap/Cin/Egitim-Basvuru/Is-Ekonomi-Hukuk/Ekonomi/urunno=0001709008001. Kitap hakkında bir tanıtım yazısı için bakınız; http://politikaakademisi.org/2019/08/24/fatih-oktaydan-cin-yeni-buyuk-guc-ve-degisen-dunya-dengeleri/.

[4] Kitabı almak için bakınız; https://www.kitapyurdu.com/kitap/cin-ve-dunyanin-gelecegi-yeni-buyuk-guc-ve-ticaret-teknoloji-pandemi-savaslari/612016.html.

[5] Asya-Pasifik bölgesinde 10 ASEAN ülkesi (Brunei, Kamboçya, Endonezya, Laos, Malezya, Myanmar, Filipinler, Singapur, Tayland ve Vietnam) ve 5 diğer ülke -Avustralya, Çin, Japonya, Yeni Zelanda ve Güney Kore- arasında bir serbest ticaret anlaşması olan RCEP, dünya nüfusunun ve GSYİH’nin yaklaşık yüzde 30’unu temsil etmekte ve bu da onu en büyük ticaret bloku yapmaktadır.

Ho-Fung Hung’dan ‘Clash of Empires’

Ho-Fung Hung, Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) Johns Hopkins Üniversitesi’nde ders veren[1] Çin asıllı bir Politik Ekonomi ve Sosyoloji uzmanı akademisyendir.[2] Yayınları sayesinde çok sayıda akademik atıf alan Hung[3], China and the Transformation of Global Capitalism (2009), Protest with Chinese Characteristics: Demonstrations, Riots, and Petitions in the Mid-Qing Dynasty (2011) ve The China Boom: Why China Will Not Rule the World (2015) gibi birçok kitabın yazarıdır.[4] Hung, son olarak da 2022 yılı Mart ayında Cambridge University Press’ten çıkan Clash of Empires: From 'Chimerica' to the 'New Cold War' (İmparatorlukların Çatışması: Chimerica’dan Yeni Soğuk Savaş’a) adlı ABD-Çin Halk Cumhuriyeti (Çin) rekabetini inceleyen yeni bir akademik esere imza atmıştır.[5] Oldukça kısa (90 sayfa) olan kitap, İngilizce olarak yazılmış ve toplam 5 bölümden oluşmaktadır. Bu yazıda, kitaptan bazı önemli bölümler özetlenecek ve irdelenecektir.

Clash of Empires: From 'Chimerica' to the 'New Cold War'

“Introduction: Political Sociology of Global Conflict” adlı giriş bölümünde, yazar, ilk olarak, Soğuk Savaş’ın sona ermesinin ardından Amerikalı birçok analistin ABD'nin tek süpergüç olacağı yönündeki tahminlerine karşın, 2010’lardan itibaren Çin’in dünya sahnesine önemli bir küresel aktör olarak ortaya çıkışıyla birlikte “Yeni Soğuk Savaş” (New Cold War) tartışmalarının başladığına vurgu yapmaktadır. Günümüzde birçok ülkeyi taraf seçmeye zorlayan bu ikili yapı, Amerikalı akademisyenlerce demokrasiye karşı otoriterliğin ve serbest piyasa kapitalizmine karşı devlet kapitalizminin mücadelesi olarak adlandırılmaktadır. Yazara göre, rekabetin ilk defa su yüzüne çıktığı dönem Barack Obama’nın Başkanlığı olmuş ve 2012 yılında, ABD, “Pivot to Asia” politikasıyla Çin’in Güney Çin Denizi’nde artan hareketliliği ve iddiaları karşısında bölgedeki deniz kuvvetlerini arttırma kararı almıştır. Obama yönetimi, Trans-Pasifik Ortaklığı (TPP) anlaşmasına da hız vermiş ve bu sayede bölge ülkeleriyle ekonomik entegrasyonunu derinleştirmek istemiştir. Çin’in dahil edilmediği bu anlaşma, Pekin’in devlet kapitalizmi olarak nitelendirilen ve devlet merkezli şirketlerine dayalı ekonomik sistemini de değiştirmeyi amaçlamıştır. Çin de, buna cevap olarak, 2014 yılında, Asya ülkelerine kredi sağlamak için Asya Altyapı Yatırım Bankası’nı (AIIB) kurmuştur. Washington ise, bu girişimi, Dünya Bankası (WB) ve Uluslararası Para Fonu’na (IMF) dayalı kendi küresel sistemine bir meydan okuma olarak algılamıştır. Bu nedenle, Asya Altyapı Yatırım Bankası’nı boykot eden ABD, müttefiklerinden de bunu yapmasını istemiştir. Aslında, ABD ile Çin arasındaki siyasi ve ekonomik farklılıklar yeni ortaya çıkmış değildir. 1989 Tiananmen Meydanı Olayları’ndan itibaren, Çin, Çin Komünist Partisi’nin (ÇKP) kontrolünü pekiştirdiği farklı bir model olarak yoluna devam etmiş, ama buna rağmen 1990’lar ve 2000’lerde iki ülke ilişkileri hızla gelişmiştir. İki ülkenin artan ekonomik bağımlılığı nedeniyle, tarihçi Niall Ferguson gibi önemli isimler “Chimerica” (ÇinAmerika) kavramını bile yaratmışlardır. Ekonomist Fred Bergsten de, benzer şekilde, küresel ekonominin bu en önemli iki ülkesinin iş birliğini vurgulayan “G2” kavramını geliştirmeye çalışmıştır. Amerikalı Siyaset Bilimci Graham Allison ise, iki ülke arasında artan rekabeti “Thucydides Tuzağı” (Thucydides Trap) kavramı etrafında izah etmeye çalışmıştır. Bu çabalara karşın, iki ülkenin 2010’ların ortalarına hatta sonlarına kadar çatışmadan çok simbiyoz (symbiosis) kavramı etrafında şekillenen ilişkilerinin nasıl bozulduğunu incelemek gereklidir.

Ho-Fung Hung

“Symbiosis” (Simbiyoz) başlıklı ikinci bölümde, Ho-Fung Hung, ABD’nin İkinci Dünya Savaşı sonrasında izlediği ekonomik politikayı; yüksek maaş, yüksek refah ve yüksek tüketime dayalı ekonomik büyüme modeli ve piyasanın Keynesçi düzenlemelere tabi tutulması kavramlarıyla açıklamaktadır. Bu modelin savaş sonrasında 1960’ların sonuna kadar çok başarılı olduğunun altını çizen Hung, 1960’ların sonunda ise, şirketlerin düşen kârlılıkları, staglasyon krizi ve Asya’da yükselen yeni ekonomiler vesilesiyle oluşan daha rekabetçi ortam nedeniyle yeni bir ekonomik modele ihtiyaç duyulmaya başlandığını ve Washington’ın 1980’lerden itibaren neoliberalizmi teşvik ederek yaydığını vurgulamaktadır. Neoliberalizmin iki temel unsuru ise, örgütlü işçi hareketlerini ehlileştirmek ve para politikasını sıkılaştırmak olmuştur. İşgücünün göçler nedeniyle küreselleşmesi de bu noktada şirketlerin işini kolaylaştırmış ve bu nedenle Amerikalı birçok üretici, fabrikalarını emeğin ve hammaddenin daha ucuz olduğu deniz-aşırı ülkelere taşımışlardır. Bu yüzden, ABD, en büyük dış ticaret açığı veren ülke haline gelirken, Çin, Japonya ve Avrupa Birliği (AB) gibi ülkeler ise dış ticaret fazlası veren bir yapıya bürünmüşlerdir. ABD ise, bu süreçte, küresel ticaretteki en önemli ve geçerli para birimi durumundaki Amerikan dolarını kullanarak (gerekirse dolar basarak) dış ticaret akışını dengelemek ve para akışını kontrol etmek avantajlarını kullanmıştır. 1990’larda ilk Soğuk Savaş sonrası Başkan olan Demokrat Bill Clinton döneminde, ABD, Çin’i ekonomik bir partnerden ziyade insan hakları perspektifinden eleştirmiş ve Washington’da “Çin tehdidi” ilk kez konuşulur olmuştur. Bu yıllarda iki ülke arasında Tayvan Boğazı Krizi (1996), ABD’nin Belgrad’daki Çin Büyükelçiliğini bombalaması (1999) ve Hainan Adası Krizi (2001) gibi bazı olaylar da yaşanmıştır. Buna karşın, ABD, Çin’in küresel ekonomiye entegrasyonu konusunda genelde teşvik edici bir tutum takınmıştır. Bu bağlamda, ABD’nin 1979’da Jimmy Carter döneminde Çin’i resmen tanıdığı günden itibaren, vatandaşlarının Batı ülkelerine göç etmesine izin veren komünist ülkelere uyguladığı “Most Favored Nation” (en çok kayrılan ülke) uygulamasını başlatması ve bu sayede Çin’in GATT ve Dünya Ticaret Örgütü’ne (WTO) üyeliğinin kolay hale getirmesi önemlidir. Her ne kadar Clinton döneminde bu hak bazı şartlara ve Başkan onayına bağlandıysa da, Çin’le ticarette herhangi bir sorun ve kısıtlama yaşanmamıştır. Bu dönemde, demokrasi ve insan haklarını önemseyen Demokratlarla (Nancy Pelosi, Bernie Sanders vs.) şirket çıkarlarını savunan Demokratlar arasında bir mücadele yaşanmış ve Wall Street desteğiyle Çin’le ticaret yanlıları bu mücadeleden galip çıkmıştır. Bu dönemde, Çin de, Capitol Hill’de lobi firmalarıyla anlaşarak Washington’daki gücünü artırmıştır. Bu yıllarda Clinton yönetimi ise, “constructive engagement” (yapıcı angajman) politikası doğrultusunda ticareti kullanarak Çin’i liberalleşmeye teşvik etmek istemiştir. Çin’in Dünya Ticaret Örgütü’ne katılmasıyla ise, bu ülkenin küresel piyasalardaki etkisi hızla artmaya başlamıştır. 2000’lerde George W. Bush döneminde ABD’nin ilgisi Afganistan ve Irak gibi ülkelere ve radikal İslamcı hareketlerle mücadeleye kayınca, bu da Çin’in dünyadaki imajını olumlu yönde etkilemiştir. Bu bağlamda, "Chimerica" sözü gerçeğe dönüşmüş ve Çin, ABD’nin küresel liderliği için faydalı bir partner gibi algılanmaya başlamıştır.

“Intercapitalist Competition” (Kapitalistlerarası Rekabet) başlıklı kitabının üçüncü bölümünde, Çin asıllı akademisyen, 2000’li yıllarda iki kapitalist ülke arasında giderek artan rekabet algısını araştırmaktadır. 2000’lerde Çin’de Huawei ve Alibaba gibi dev şirketler ortaya çıkarken, 2020’de “Global Fortune 500” listesindeki Çinli firmaların sayısı 124’e ulaşmıştır. Ancak bu şirketlerin büyük çoğunluğu devlet şirketleridir. Bu nedenle, Çin’in gerçek bir piyasa ekonomisi olmadığı yönündeki eleştiriler devam etmiştir. Çin, ilginç bir şekilde 2008 küresel ekonomik krizinden de güçlenerek çıkmıştır. Şi Cinping döneminde ise, Çin, artan bir şekilde devletçiliğe ve korumacılığa yönelince, ABD’deki eleştiriler artmıştır. Nitekim fikri mülkiyet hakları konusunda da Amerika’da Çin’e yönelik davalar açılmaya başlanmıştır. ABD, bu yıllardan itibaren Çin’i giderek kendi küresel ekonomik ve siyasi liderliği için tehdit oluşturan bir devlet olarak görmeye başlamıştır. Amerikalı şirketler de, geçmişte Çin lehine lobi yapmalarına karşın, Pekin’i giderek kendilerine bir rakip olarak değerlendirmiş ve korumacı ekonomi politikalarına yönelmişlerdir. Aslında Donald Trump fenomeninde de bunun izlerini bulmak mümkündür.

“Spheres of Influence” (Etki Alanları) verdiği kitabının dördüncü bölümünde, Hung, yakın dönemdeki gelişmeleri yorumlamaktadır. Çin’in Kuşak-Yol Projesi ile dünya ticaretine yön vermeye çalıştığı bu son dönemde, ABD, Çin’in Asya, Afrika, Latin Amerika ve Ortadoğu gibi bölgelerde/kıtalarda artan nüfuzundan rahatsız olmaya başlamış ve önceden ekonomik temelli olan rekabet, giderek jeopolitik bir rekabete dönüşmeye başlamıştır. Yazarın bu konuda öne çıkardığı örneklerden biri ise Pakistan’dır. Çin’in ekonomik etkisinin arttığı Singapur, Güney Kore, Filipinler, Tayvan ve Vietnam gibi ülkeler ise, açıkça iki ülkenin mücadele alanına dönüşmüştür. Bu konuda en belirgin örnek ise Sri Lanka’dır. Nitekim Çin karşıtı söylemleriyle 2015 seçimini kazanan Maithripala Sirisena, Çin’in yatırımlarını geciktirmesi ve iptal etmesi neticesinde ülkesinde ekonomik krizi durduramamış ve 2019 ve 2020’deki seçimlerde yeniden Çin’e yakın Mahinda Rajapaksa’nın güç kazanmasına engel olamamıştır. Afrika’da artan Çin etkisi ise Batı dünyasında “Çin emperyalizmi” olarak eleştirilmeye başlanmıştır. Bu anlamda, Çin’in artan gücü ortada olmasına karşın, yazara göre, dünyada doların hegemonyası ve Bretton Woods kurumları var olmaya devam ettiği sürece, iki imparatorluk arasındaki mücadelede avantaj Washington’da olacaktır.

“Conclusion: Interimperial Rivalry Redux” (Sonuç: Emperyal Düşmanlığın Canlanması) başlıklı kitabın sonuç bölümünde, Ho-Fung Hung, ABD’nin giderek Chimerica mantığından çıktığını ve Çin’i bir jeopolitik tehdit olarak değerlendirmeye başladığını anlatmakta ve kitabındaki bulgularını özetlemektedir. Hatta ABD, Birleşik Krallık ve AB gibi müttefiklerini de giderek Çin karşıtı bir çizgiye geçmek konusunda zorlamaktadır.

Sonuç olarak, Ho-Fung Hung’un Clash of Empires: From 'Chimerica' to the 'New Cold War' eseri, bu konudaki en güncel bilgilerin bulunduğu ve ekonomik verilerle desteklenen faydalı bir çalışmadır. Buna karşın, Çin’le alakalı olarak Amerikan tezlerine yönelik eleştirel bazı sorular da sorulabilir. Örneğin, “ABD’nin kapitalist bir demokrasi olarak bugüne kadar birçok savaşa dahil olmasına karşın Çin’in dış politikasında saldırganlık örneği göstermemesi nasıl açıklanabilir?”. Ya da başka bir soru şu şekilde olabilir: “ABD’nin Çin’i küresel ekonomik sistemden dışlamasının küresel ekonomi ve dünya halklarına etkisi ne olabilir?”. Bu sorulara doğru cevaplar vermeden, ABD’nin Çin politikasını değerlendirmek doğru olmaz. Çünkü unutulmamalıdır ki, ABD, siyasetçilerin seçim kazanmak için öteki (düşman) yaratmak ve milliyetçiliği tetiklemek zorunda oldukları -yani popülizme başvurdukları- bir ülke iken, Çin’de böyle bir dert yoktur ve Çin yönetimi, küresel istikrar adına çok daha sorumlu ve teknokratik şekilde hareket edebilme lüksüne sahiptir. Bu da, ilginç bir şekilde çağımızda demokrasilerin önemli bir zafiyetini işaret etmektedir. 

Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

 

[1] Bakınız; https://hub.jhu.edu/experts/profiles/hofung-hung/.

[2] Twitter hesabı için; https://twitter.com/hofunghung.

[3] Bakınız; https://scholar.google.com/citations?user=G1Vxw40AAAAJ&hl=en.

[4] Amazon sayfası için bakınız; https://www.amazon.com/Ho-fung-Hung/e/B001JOOLX8.

[5] Bakınız; https://www.cambridge.org/core/books/clash-of-empires/12211AC3B8957E8DE6C7F26998EB50C3.

Dr. Niyazi Kızılyürek’ten ‘Dünden Bugüne Kıbrıs Müzakereleri’

 

Dr. Niyazi Kızılyürek (1959-), son dönemde Avrupa siyasetinde adından söz ettirmeyi başaran bir Kıbrıslı Türk akademisyen, yazar ve siyasetçidir.[1] 7 Aralık 1959 Dereliköy-Lefkoşa doğumlu olan Kızılyürek, Almanya’da Bremen Üniversitesi’nde yüksek lisans ve doktorasını tamamladıktan sonra, Güney Kıbrıs Rum Kesimi’nde Lefkoşa şehrinde kurulu olan Kıbrıs Üniversitesi’nin Türkoloji bölümünde ders vermeye başlamıştır. Yıllar içerisinde Kıbrıs Sorunu ve Kıbrıs müzakereleri üzerine Türkçe ve Rumca dillerinde yazıp-çizerek[2] ve ders vererek tanınan bir isim haline gelen Kızılyürek, 2019 yılında Kıbrıs Cumhuriyeti adına AKEL partisinden Avrupa Parlamentosu seçimlerinde aday olmuş ve Kıbrıslı Rum sağcı ve aşırı sağcıların tepkilerine rağmen, 25.051 oyla AKEL’in adayları arasından Giorgos Georgiou’nun arkasından ikinci en çok oyla Avrupa Parlamentosu üyeliğine seçilmiştir.[3] Avrupa Parlamentosu’nda yaptığı konuşmalar ve faaliyetlerle Kıbrıs Sorunu’nu gündeme getiren ve çözümü yönünde çaba gösteren Kızılyürek, Kıbrıslı Türkleri de Avrupa’da temsil ederek son dönemde siyasi açıdan yükselen bir grafik sergilemeyi başarmıştır.

Bu yazıda, son yıllarda Kıbrıs siyasetinin yükselen değeri olmasına karşın Türkiye’de nedense hakkında pek yazılmayan ve konuşulmayan Niyazi Kızılyürek’in “Daha Önceleri Neredeydiniz?” Dünden Bugüne Kıbrıs Müzakereleri adlı kitabından[4] bazı önemli bölümler özetlenecek ve yazarın fikirleri doğrultusunda Kıbrıs Sorunu ve Kıbrıs müzakerelerinin geleceğine dair bazı öngörülerde bulunulacaktır. Telif haklarına saygı gereği, bu yazıda kitaptan sadece bazı bölümler özetlenecek ve analiz edilecektir. Kitabı merak edenlerin tamamını okumalarını da bu noktada hararetle tavsiye ediyorum.

Akademisyen ve siyasetçi Dr. Niyazi Kızılyürek

128 sayfalık kitap, 2009 yılında Türkiye merkezli prestijli yayınevi Birikim Yayınları tarafından basılmıştır. Eser, “Önsöz”, “Tarihsel Arkaplan: Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Doğuşu”, “1964-74 Dönemi”, “1974 Sonrasında Kıbrıs Görüşmeleri”, “Mehmet Ali Talat-Dimitris Hıristofyas Görüşmeleri” ve “Sonsöz” olmak üzere 6 bölümden oluşmaktadır. Kitabın, son derece objektif (nesnel), adil ve yeri geldiğinde her iki tarafı da eleştirilebilecek olgunlukta yazıldığını da bu noktada belirtmek gerekir. Zaten yazarı önemli bir otorite yapan husus da, iki tarafın da hatalarını işaret edebilecek yetkinlikte ve dürüstlükte hareket etmesi ve Kıbrıs Cumhuriyeti adına siyaset yapan bir Kıbrıslı Türk olarak, her iki tarafı da temsil yeteneğine haiz olmasıdır

                     Dünden Bugüne Kıbrıs Müzakereleri                     

Yazarın kitapta altını çizdiği önemli hususlardan biri, “Önsöz” bölümünde vurgulanan, Kıbrıs’ta müzakerelerin “Land for Equality” (toprak karşılığında siyasi eşitlik) ilkesi temelinde geliştiği gerçeğidir. Öyle ki, 1974’te adanın yaklaşık yüzde 37’sinde kontrolü sağlayan Türkiye ve Kıbrıslı Türkler, Kıbrıs müzakerelerinde yakın zamana kadar -resmi söylem düzeyinde- bu toprakların Kıbrıs Cumhuriyeti’ne iadesi karşılığında Kıbrıslı Türklerin devlet organlarına siyasi eşitlik temelinde katılımını savunmaktadırlar. Müzakerelerde Kıbrıs Rum tarafı toprak ve mülkiyet taleplerinin yanı sıra adanın askersizleştirilmesini öne çıkarırken, Türk tarafı ise siyasi eşitlik ilkesinin hayatın tüm alanlarını kapsayacak biçimde uygulanmasını istemektedir. Bunun yanı sıra, Kıbrıslı Rumlar, Türk Ordusu’nun adadan çıkarılması konusunda 1974’ten beri yaptığı tüm girişimlerde başarısız olduğu gibi, askeri bir çözümü dayatmak için güç dengelerinin lehlerine olmadığının da farkındadırlar. Kıbrıslı Türkler ise, 1974’te lehlerine oluşan dengenin uluslararası hukukta karşılığı olmadığı için sürdürülebilir olmadığının farkında oldukları için, siyasi eşitlik temelinde bir uzlaşıya en azından söylem düzeyinde kapalı değillerdir.

Kitapta dikkat çeken bir diğer önemli bilgi, Türkiye ve Kıbrıs Türk tarafındaki milliyetçi unsurların, Türkiye’nin resmi söylemleri ve diplomasisindeki “federasyon” tezine rağmen, hiçbir zaman bu seçeneği can-ı gönülden desteklememiş olmalarıdır. Öyle ki, Özel Harp Dairesi’nde görev yapan ve Türk Mukavemet Teşkilatı-TMT’den sorumlu olan Binbaşı İsmail Tansu, bu konuda şunları yazmıştır: “Kıbrıs’ta Türk-Rum ortak Cumhuriyeti’nin kurulması kararı bizim hızımızı kesmemişti. TC Hükümetinin izlediği Kıbrıs politikası hangi yönde gelişirse gelişsin, bizim şaşmaz hedefimiz 340 yıl üzerinde bayrağımızı dalgalandırarak Türk Vatanı’nın bir parçası yaptığımız Kıbrıs Adası’nı kurtarmaktı. Buna şartlar elvermediği takdirde, hiç olmazsa Ada’nın yarısında Türk hâkimiyetini tesis edecek ve Kıbrıslı soydaşlarımızın sahibi bulundukları toprak üzerinde özgür ve bağımsız Türk devletinin kurulması sağlanacaktı.” Bu konuda KKTC kurucu lideri Rauf Denktaş da zaman zaman federasyon tezini savunmasına rağmen TMT çizgisine yakın durmuştur.

Türk milliyetçilerine benzer şekilde, Rum milliyetçileri ve dindarları da Kıbrıs Sorunu’nda federasyon çözümüne karşı olmuş ve Kıbrıs Cumhuriyeti’ni Rumların yönettiği bir üniter devlet haline getirmek istemişlerdir. Nitekim Rum lider Makarios da, “anlaşmalar bir devlet yaratmıştır, bir ulus değil” diyerek, ulusal kimliğe dayanmayan bir devleti kabul etmeyeceğini belli etmiştir. Kültür ve din temelli bu politikaların doğal sonucu ise, Kıbrıs’ın Yunanistan’a bağlanmasını öngören “Enosis” düşüncesi olmuştur. Nitekim Akritas Planı doğrultusunda, Rumlar, kısa sürede Kıbrıslı Türkleri adadan göndermek ve anlaşmalardan kurtulmak temelli hatalı politikalara yöneldiler. Bunun sonucunda ise 1974 yılında Türkiye’nin adaya askeri müdahaleleri yaşandı ve Rumlar bu süreçten itibaren daha da güç kaybettiler. Bu şekilde, her iki tarafta da milliyetçi ve aşırıcı unsurların ön plana çıkması neticesinde, Kıbrıs Sorunu, bugüne kadar çözümsüz kaldı ve günümüze kadar adeta kangren haline gelerek devam etti.

Dr. Niyazi Kızılyürek’in Kıbrıs Sorunu ve müzakerelerinde geçmişi adeta bir film şeridi gibi hatırlatan önemli alıntı ve anekdotlarına bakıldığında, öncelikle şu tespit yapılabilir: yıllar içerisinde, Türkiye ve Kıbrıslı Türklerin taleplerinde el yükseltme yaşanmıştır. Türkiye ve Kıbrıslı Türkler, zaman içerisinde ellerini güçlendirdiklerini ve özellikle 2004 Annan Planı referandumunda “hayır” oyu kullanmayarak bunu uluslararası topluma da ispat ettiklerini düşünmektedirler. Bu sebeple, 1960 yılında Ulus gazetesinde yazdığı bir köşe yazısında Kıbrıs Cumhuriyeti’nin devamı için Kıbrıslı Türkler ve Kıbrıslı Rumlar arasında kader birliğinin şuurlu hale getirilmesi ve Türkiye-İngiltere (Birleşik Krallık)-Yunanistan arasındaki müttefikliğin devam etmesi gerektiğini savunan genç Bülent Ecevit, 1974’te genç Türkiye Başbakanı olarak Kıbrıs Barış Harekâtı için düğmeye basacak,  1983’te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ilan edilecek ve 2020’lerde de Kıbrıs Türk tarafı müzakereler için ön şart olarak “iki egemen eşit devlet ilkesinin kabulü” tezini öne sürecektir. Ancak bunun yanında, Kıbrıs Sorunu’na dair bir diğer gerçek ise, Türk tarafı ve Türkiye’nin tüm çabalarına karşın, henüz KKTC’nin tanıtılması konusunda hiçbir somut başarının kazanılamamış olmasıdır. Üstelik, Güney Kıbrıs Rum Kesimi’nin Kıbrıs Cumhuriyeti adıyla ve adanın tamamını temsil eder nitelikte Avrupa Birliği’ne (AB) üye olmasından sonra, Kıbrıs Sorunu, bir Türk-Yunan/Rum sorunu olmaktan çıkmış ve bir Türk-Avrupa sorununa dönüşmüştür. Bu nedenle, bu sorunun çözümü, Türkiye-AB ilişkilerinin sorunsuz şekilde devamı için de önemli bir mesele haline gelmiştir.

Kıbrıs müzakerelerindeki temel parametreleri hatırlatmak gerekirse; 1-) yönetim ve güç paylaşımı, 2-) mülkiyet, 3-) toprak, 4-) güvenlik, 5-) ekonomi ve 6-) garantiler gibi hususlardan bahsedilebilir. Bu konularda gerek Annan Planı, gerek Talat-Hıristofyas görüşmeleri, gerekse de Akıncı-Anastasiades görüşmeleri döneminde önemli mesafeler alınmış ve çözüme oldukça yaklaşılmışsa da, son noktada hep bir anlaşmazlık yaşanmış ve Kıbrıs Sorunu’nda nihai sonuca ulaşılamamıştır. Bu noktada, kitapta bahsedilen bir detay, yıllar önce dönemin Türk Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil’in söylediği “Ils ont parlé grec et je ne connais pas cette langue” (Onlar Yunanca konuştular ve ben bu dili anlamıyorum) sözü olmuştur. Bu, iki tarafın 1960’lar ve 1970’lerde birbirlerine ne kadar uzak durduklarını anlatan tarihe geçen bir anekdot olsa da, günümüzde aslında çözümün parametreleri o kadar da belirsiz ve gerçekleştirilmesi imkânsız değildir. Bu sebeple, yazarın da belirttiği üzere, yitirilen onca fırsatın ardından yakalanan çözüm fırsatlarını heba etmemek, her iki taraf için de son derece gerekli bir husustur.

Sonuç olarak, Türk-Yunan gerginliğinin yeniden 1990’ları hatırlatan seviyeye ulaştığı, ABD’nin Güney Kıbrıs Rum Kesimi’ne silah ambargosunu kaldırdığı ve KKTC Dışişleri Bakanı Tahsin Ertuğruloğlu’nun adadaki asker sayısının artırılacağına dair açıklamalarının yapıldığı bir ortamda her ne kadar çözümden söz etmek mantıksız gibi algılansa da, unutulmamalıdır ki “gecenin en karanlık anı, şafak sökmeden az önceki andır”. Bu anlamda, Türkiye’nin yeniden AB rotasına sokulduğu ve demokrasisini güçlendirmeye başladığı, Kıbrıs’ta müzakerelerin yeniden ve sonuca ulaşmak amacıyla başladığı ve Türkiye-Batı ilişkilerinin dengeye getirildiği bir yeni dönemin başlaması kesinlikle hayal değil, hatta bir gerekliliktir. Bu noktada, Niyazi Kızılyürek gibi akademisyen ve siyasetçilere de büyük iş düşmektedir. Zira Türkiye'nin içerisinde bulunduğu ekonomik ve siyasi ortam, yıllardır izlenen yanlış politikaların bir sonucudur ve bu politikaların ısrarı durumunda, gelecek, daha da sıkıntılı olacaktır. 

Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

 

[1] Web sitesi için, bakınız; https://niyazikizilyurek.com/.

Hakkında bilgiler için; https://tr.wikipedia.org/wiki/Niyazi_K%C4%B1z%C4%B1ly%C3%BCrek.

Twitter hesabı için; https://twitter.com/NKizilyurek.

[2] Kızılyürek’in bu konudaki bazı kitapları şunlardır; Kıbrıs Sorununda İç ve Dış Etkenler (1983), Paşalar Papazlar (1988), İ Oliki Kipros (1990), Ulus Ötesi Kıbrıs (Türkçe ve Yunanca iki dilli bir çalışma, 1993), Kipros to Adioksodo ton Ethinikismon (1999), Milliyetçilik Kıskacında Kıbrıs (2002), Doğmamış Bir Devletin Tarihi: Birleşik Kıbrıs Cumhuriyeti (2005), Glafkos Klerides: Tarihten Günümüze Bir Kıbrıs Yolculuğu (2007), Bir Hınç ve Şiddet Tarihi (2016).

[3] Bakınız; https://www.europarl.europa.eu/meps/en/197415/NIYAZI_KIZILYUREK/home.

[4] Kitabı satın almak için linkler;

• https://iletisim.com.tr/kitap/daha-onceleri-neredeydiniz/8197
• https://www.kitapyurdu.com/kitap/daha-onceleri-neredeydiniz-amp-dunden-bugune-kibris-muzakereleri/124746.html