11 Temmuz 2019 Perşembe

Deux nouveaux partis politiques en Turquie?


Les journaux et les chaines de télévision turques publient des nouvelles concernant deux nouveaux partis politiques qui sont en train de se composer ces derniers jours. C’est vrai que la performance économique faible du gouvernement après le coup d’état manqué de 2016 et les problèmes graves de la politique étrangère de la Turquie à cause de la guerre civile en Syrie sont les causes principales d’un nouvel appel politique dans le pays le mois dernier. De plus, le nouveau système politique de la Turquie (on dit que c’est un système présidentiel exécutif-Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi) possède l’appui de seulement la moitié du peuple. L’AKP a déjà perdu beaucoup de municipalités dans les élections municipales du 31 mars 2019 y compris Ankara et Istanbul. Lors de l’élection répétée à Istanbul, l’AKP a perdu contre le candidat de CHP (Parti républicain du peuple) Ekrem İmamoğlu avec une grande différence le 23 juin 2019. Dans ce cas, trois politiciens très connus et important ; le Président précédant de la République Abdullah Gül, l’ancien Premier Ministre et le Ministre des Affaires Etrangères Ahmet Davutoğlu et l’ancien Ministre de l’Economie Ali Babacan, font des préparations pour établir deux nouveaux partis dans la politique de droite et du centre. Si ça se matérialise, alors, le Président de la République Recep Tayyip Erdoğan et son parti l’AKP (Parti de la justice et du développement) peuvent avoir des difficultés dans la politique intérieure dans les mois prochains.

Les trois opposants à Erdoğan : Ahmet Davutoğlu, Abdullah Gül et Ali Babacan
La première initiative pour un nouveau parti politique est organisée par l’ancien Ministre des Affaires Etrangères (2009-2014) et l’ancien Premier Ministre (2014-2016) de l’AKP Monsieur Ahmet Davutoğlu. Davutoğlu (60) est un professeur de science politique. Il était connu comme un intellectuel islamiste dans les années de 1990. Il a travaillé quelques années à Kuala Lumpur en Malaisie à l’Université Internationale Islamique de Malaisie. Après son retour en Turquie, il a enseigné des cours de science politique et relations internationales à l’Université de Marmara et l’Université de Beykent à Istanbul. Il a aussi écrit des colonnes dans le journal populaire islamiste Yeni Şafak. Il a publié son chef d’œuvre La Profondeur stratégique (Stratejik Derinlik) en 2001 et est devenu l’un des premiers penseurs géopolitiques en Turquie. Il a défendu une politique étrangère plus islamiste pour devenir un pouvoir régional. C’est pourquoi, il a été nommé comme un « Néo-Ottomane » (Yeni Osmanlıcı) même s’il n’a jamais accepté cette épithète. Il était devenu un conseiller fort du Premier Ministre Recep Tayyip Erdoğan quand l’AKP a gagné l’élection de 2002. Il a commencé à formuler et concrétiser la politique étrangère de la Turquie comme un conseiller avec sa vision « zéro problème avec les voisins » (komşularla sıfır sorun), une perspective stratégique qui envisageait plus de relations politiques, économiques, sociales et culturelles avec les pays autour de la Turquie comme l’Azerbaïdjan, la Syrie, l’Iraq, l’Iran, la Grèce et même l’Arménie. Le magazine populaire The Economist a caractérisé Davutoğlu comme « éminence grise » à cause de son pouvoir en 2007. Il est devenu le Ministre des Affaires Etrangères en 2009. Il a essayé de servir comme un intermédiaire entre l’Iran et les Etats-Unis -avec le Brésil- en tant que Ministre des Affaires Etrangères pour empêcher une crise politique concernant le programme nucléaire de l’Iran. Mais les développements politiques du Moyen-Orient et les vagues du printemps arabe ont obligé Davutoğlu à changer sa direction politique ; alors il a commencé à supporter les mouvements populaires et révolutionnaires contre les autocrates comme Hosni Mubarak et Bachar el-Assad. Davutoğlu d’abord était devenu très fort dans la politique turque pendant la guerre civile en Syrie. Erdoğan a décidé de choisir Davutoğlu comme le nouveau Premier Ministre en 2014 après qu’il soit devenu Président de la République. Mais le printemps arabe n’a pas produit de bons résultats pour la Turquie après l’intervention de la Russie en Syrie et l’émergence et la brutalité de DAESH. Alors Davutoğlu a démissionné en 2016. Après la vie politique active, il est allé au Japon pour donner des cours de relations internationales. Il a fait des préparations pour une nouvelle initiative politique. Après son retour, il a commencé à organiser des meetings en 2019. Il a récemment publié un manifeste politique pour critiquer l’AKP et le Président Erdoğan. Les observateurs politiques en Turquie disent qu’il va établir son parti politique conservatif bientôt. Davutoğlu est encore respecté et fameux en Turquie et il a un réseau fort dans l’académie et la politique. Mais devenir un leader de mouvement islamiste en Turquie quand Recep Tayyip Erdoğan est encore en scène n’est pas facile même pour Davutoğlu. Alors, Davutoğlu peut unifier son initiative avec l’initiative d’Ali Babacan et Abdullah Gül pour avoir plus de chances contre Erdoğan.


Ahmet Davutoğlu 
La deuxième initiative pour un nouveau parti politique est organisée par l’ancien Ministre de l’Economie Ali Babacan avec l’appui du précédent Président de la République Abdullah Gül. Ali Babacan (52) a étudié à ODTÜ (l’Université technique du Moyen-Orient) à Ankara, l’une des meilleures universités en Turquie. Ensuite, il est allé aux Etats-Unis pour faire son master en « Kellogg School of Management » à l’Université Northwestern. Il a aussi travaillé aux Etats-Unis en QRM, Inc. à Chicago, Illinois, une compagnie de consultance financière. Après son retour en Turquie, il a établi une association de textile et a dirigé cette association entre 1994 et 2002. Il était devenu le Ministre de l’Economie quand l’AKP a gagné l’élection générale pour la première fois en 2002. Il a continué à appliquer le programme de Kemal Derviş et du FMI (Fonds Monétaire International) et a contribué à la croissance économique de la Turquie. Il était réputé comme le ministre le plus occidentale dans le cabinet. Les électeurs turcs d’autre part font ressembler Babacan à Adnan Menderes, l’ancien Premier Ministre de la Turquie (1950-1960). En 2005, il est nommé le négociateur en chef auprès de l’Union européenne. Il devient le Ministre des Affaires Etrangères aussi en 2007 pour remplacer Abdullah Gül qui était devenu le Président de la République. En 2009, il devenait le Ministre de l’Economie. Sa période à l’office comme Ministre de l’Economie était une réussite concernant les chiffres comme la puissance économique, le taux de chômage et l’inflation. Babacan était aussi assez doué de ne pas polémiquer avec les autres politiciens. Alors il a protégé sa réputation comme un homme d’état sérieux, prospère et aussi sympa. Après 2015, il a commencé à établir des distances avec son parti et son chef. Il a continué à défendre le système parlementaire et il a critiqué le nouveau système. Le 8 juillet 2019, il a quitté l’AKP en constatant de « profondes divergences » avec la direction du parti du Président Erdoğan. Après sa démission, il a entamé une initiative pour un parti politique centre-centre droit avec Abdullah Gül. Les journalistes turcs et internationaux disent qu’il va établir son parti en automne avec une équipe forte composée des anciens ministres de l’AKP.

Abdullah Gül et Ali Babacan
Quand on fait une analyse politique, je pense que ces deux initiatives ont assez de potentiel si l’économie de la Turquie ne se remet pas sur pied dans les mois prochains. Spécialement Babacan et Gül ont beaucoup de chances car ils ont assez de pouvoir dans l’AKP aussi contre Davutoğlu. Ils peuvent facilement déplacer des membres du parlement pour établir un groupe dans le parlement turc. Ils ont aussi le soutien des milieux financiers et des pays occidentaux. Davutoğlu a l’appui des islamistes concentrés à Konya, sa ville natale, mais je pense que ces deux initiatives doivent fusionner pour faire un effet fort dans la politique turque. Si ça se matérialise, le trio de Babacan-Gül-Davutoğlu peut créer une impression d’Emmanuel Macron et "En Marche!". D’autre part, le Président Erdoğan va essayer d’empêcher ce trio en utilisant le pouvoir de l’état et sa force sur des peuples islamistes.

Correcteur d’orthographe et de grammaire : Françoise Barere Yörük

Dr. Ozan ÖRMECİ

Gönderen zaman: Hiç yorum yok:

10 Temmuz 2019 Çarşamba

New Political Party Initiatives in Turkey


As Turkey’s economic problems deepen with the ongoing recession and the volatility in Turkish lira[1], dissatisfaction with the current polirical system increases both at the mass and political elite levels in the country. After securing a comfortable victory in the 2018 Presidential election against CHP’s Muharrem İnce[2], AK Parti chair and President Recep Tayyip Erdoğan is now in difficult situation. Erdoğan has been able to keep its electoral alliance (Cumhur İttifakı) with the Turkish nationalist MHP solid until now; but this costs him loosing Kurdish votes and having more conflictual relations with other countries. It is not surprising that Erdoğan and his party lost a lot of votes and many municipalities in the March 31, 2019 local elections.[3] The negative trend was accelerated with the annulment of Istanbul’s local election. In the repeated election, on June 23, 2019, CHP’s mayoral candidate Ekrem İmamoğlu had an easier victory against AK Parti’s Binali Yıldırım.[4] In addition to economic and foreign policy problems, nowadays President Erdoğan has to face with domestic political problems as well such as new political party initiatives organized by his former Ministers and close associates including the previous President of the Republic Abdullah Gül, former Prime Minister and Minister of Foreign Affairs Ahmet Davutoğlu and former Economy Minister Ali Babacan. In this piece, I am going to explain recent political developments in Turkey in relation to new political party initiatives.

Ekrem İmamoğlu might be a tough candidate against Erdoğan in the next Presidential election

Due to rising reactions against the Islamist and authoritarian practices of the government and the new Executive Presidential (Executive Presidency) system (Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi), in fact two new political party initiatives are taking place simultaneously within the AK Parti right now. The first political party initiative is organized by Turkey’s former Minister of Foreign Affairs (2009-2014) and Prime Minister (2014-2016) Mr. Ahmet Davutoğlu (60). Davutoğlu was known as one of the leading thinkers of new generation of Islamists in Turkey in the 1990s. He worked in International Islamic University Malaysia and taught Political Science. He later returned to Turkey and taught at Istanbul universities such as Marmara University and Beykent University. He also wrote in Turkish daily Yeni Şafak. He published his chef d’oeuvre Strategic Depth (Stratejik Derinlik) in 2001. With this work, he became one of the earliest geopolitical thinkers of Turkey. He advocated a more ambitious and more Islamist foreign policy strategy for Turkey in order to become a regional power. Thus, he was often called as “Neo-Ottomanist” or “Neo-Ottoman” (Yeni Osmanlıcı) although he never accepted this labeling.[5] He became an influential advisor to then-Prime Minister Erdoğan after AK Parti came to power in 2002. In 2007, The Economist called him as “an eminence grise”[6] due to his heavy influence over governmental decisions. He was the architect and mastermind of Turkey’s “zero problems with neighbors” (komşularla sıfır sorun) strategy in the early AK Parti government years. In 2009, he became Turkey’s Minister of Foreign Affairs. He tried to mediate United States and Islamic Republic of Iran -together with Brazil- on Iran’s nuclear (uranium enrichment) program. Although he was the one who established Turkey’s peaceful relations with its neighbors, due to strong waves of the Arab Spring, he later had to change his political stance and began to act together with Western powers against autocratic leaders such as Egypt's Hosni Mubarak and Syria's Bashar al Assad. During the Syrian civil war, at the beginning, he became a more influential political figure and Turkey’s new Prime Minister in 2014. Together with President Erdoğan, he published Turkey’s first letter of condolence to Armenia for the 1915 events in 2014.[7] He supported Turkey’s bid for European Union membership and made a deal with the EU concerning the situation of Syrian migrants. He also supported peace negotiations in Cyprus. However, due to Russian intervention into Syria in 2015 as well as the emergence of ISIS, Turkey’s foreign policy towards Syria became a matter of harsh international critics after 2015. Thus, Davutoğlu had to resign in 2016 and was replaced by Binali Yıldırım.

Ahmet Davutoğlu will soon establish his new political party

After his resignation, Davutoğlu returned to academia. He taught International Relations courses in Japan and continued to think and write. He also made preparations for his new political initiative. On April 22, 2019, he published his first 15 pages manifesto in order to criticize the current political system.[8] After this manifesto, Turkish and international press began to publish news about his political actions by underlining his intention to establish a new (right-wing conservative) political party.[9] Few days ago, he made a speech in Elazığ and clearly showed his intention to set up a new political party by criticizing President Erdoğan’s policies.[10] Although Davutoğlu is still a popular name among the Turkish Islamists/conservatives, due to Turkey’s failed Syria policy, he was declared as the scapegoat by the government as well as the opposition. That is a major disadvantage for him. Aside from this, he has a large network among Turkish academics and he can easily set up a good team for policy making. He also has close personal relations with important world leaders due to his long tenure in office as Turkey’s Foreign Minister and Prime Minister. However, against President Erdoğan, still a strong, heroic and fatherlike figure for Turkish Islamists, Davutoğlu might not have the best chance for the moment. Except for a few names, probably none of the current AK Parti deputies will join his party. So, it seems like his political party initiative might rather help the opposition (CHP and İYİ Parti) to have better chances against Erdoğan and AK Parti for now. But one thing is certain: Davutoğlu’s political ambitions did not end and he will return to active politics soon.

Ali Babacan and Abdullah Gül

The second political party initiative within the AK Parti is originated from Turkey’s former Minister of Economy Mr. Ali Babacan. Previous President of the Republic Mr. Abdullah Gül also supports Babacan and guides him closely according to many sources. Ali Babacan (52) was known as the most liberal and “occidentalist” figure within the Turkish Islamist movement. He was educated in METU and went to the US on Fulbright Scholarship to make his postgraduate studies. In 1992, he received MBA degree from the Kellogg School of Management at Northwestern University with majors in marketing, organizational behavior and international business. He then worked for two years as an associate at QRM, Inc. in Chicago, Illinois, a major financial consulting company in the US. He returned to Turkey in 1994 and served as chief advisor to the mayor of Ankara. He was the chairman of his family owned textile company between 1994 and 2002. He became Turkey’s Minister of Economic Affairs in 2002. For many analysts, he did a very good job in implementing IMF and Kemal Derviş’s plan to save Turkish economy after the huge 2001 economic crisis. Turkish economy boomed during this period. He also worked as Turkey’s chief negotiator (başmüzakereci) for Turkish accession to the European Union between 2005 and 2009. He was praised as a sympathetic and polite person and was resembled to Turkey's former Prime Minister Adnan Menderes (1950-1960) because of his physical appearance. Later, he became the Minister of Foreign Affairs during the 2007-2009 period by replacing Abdullah Gül who was elected Turkey's 11th President of the Republic. Babacan became once again the chief of Turkish economy between 2009 and 2015 as Turkey’s Deputy Prime Minister responsible for the economy. Turkish economy performed very well during this period according to official statistics concerning GDP growth rate, inflation and employment.

After 2015, he began to criticize the authoritarian orientation of the government and gradually distanced himself from Erdoğan and AK Parti. His outer position within the AK Parti coincided with Turkey’s economic regression after 2015 and increased his reputation as a successful statesman. He always stayed close to Abdullah Gül and international finance circles. In July 2019, few days ago, he resigned from AK Parti and began to work for establishing a new political party.[11] BBC claims that he will start a new liberal-conservative political party in this fall.[12] According to Abdülkadir Selvi, a Turkish journalist close to governing party and its elite, Babacan now feels like his “Macron moment” approaches after witnessing the success of CHP’s young Istanbul mayor Ekrem İmamoğlu.[13] In addition, Talat Atilla from Milliyet claims that, in case Abdullah Gül and Ali Babacan set up a new political party, 55 of current AK Parti deputies might join this party.[14] This might be an exaggerated guess; but this is certain: Gül and Babacan have more support within the AK Parti compared to Davutoğlu and there will be many deputies supporting this duo in case they start a new political party. It seems like Gül-Babacan duo can take more support from international financial and political circles as well due to their liberal and pro-Western stance.

President Erdoğan does not think these new party initiatives will be risky for his power

Watching these developments posing -at least- potential risks to his power, President Erdoğan makes some warnings. Most recently, by referring to the party initiatives of Davutoğlu, Gül and Babacan, he said “you don’t have right to divide the umma”[15]. However, President Erdoğan still seems confident and he thinks that he can manage this process by using his governmental power as well as his personal charisma and legitimacy in the eyes of Turkish Islamists.

Finally, although new political party initiatives (especially that of Gül and Babacan) have great potential, it should not be forgotten that Turkey’s loyal right-wing voters change their preferences rarely. So, unless the governing AK Parti begins to give impressions of a breakdown, Turkish voters might not immediately prefer one of these new parties instead of AK Parti. Moreover, if these two separate initiatives will be somehow unified, Babacan, Gül and Davutoğlu (right-wing opposition in Turkey) will definitely have more chances against Erdoğan. Lastly, all of these three important political figures make reference to Turkey's former parliamentary system that produced serious problems including three major coups (1960, 1971, 1980) and many economic crises (1994, 1999, 2001). It is a fact that Turkey's current Executive Presidential system is not the best example of democracy, but returning back to old parliamentary system might not be that reasonable or appealing for Turkish people. Thus, advocating a democratic Presidentialism like that of the United States or a semi-Presidentialism like the French political system might be a better political rhetoric for the opposition. That is because Turkish society is very young and Turkish people always support new and untried alternatives in times of crisis.

Dr. Ozan ÖRMECİ

[1] https://www.reuters.com/article/us-turkey-economy-poll/turkeys-economy-to-contract-in-2019-longer-recession-ahead-idUSKCN1RO19Y.
[2] http://politikaakademisi.org/2018/06/24/erdogans-decisive-victory/.
[3] http://politikaakademisi.org/2019/04/02/turkeys-2019-local-elections-ak-parti-lost-three-big-cities/.
[4] http://politikaakademisi.org/2019/06/23/chps-ekrem-imamoglu-is-elected-istanbuls-new-municipal-leader-again/.
[5] https://balkaninsight.com/2011/04/26/davutoglu-i-m-not-a-neo-ottoman/.
[6] https://www.economist.com/europe/2007/11/15/an-eminence-grise.
[7] https://www.bbc.com/turkce/haberler/2014/04/140423_erdogan_1915_aciklama.
[8] https://medyascope.tv/2019/04/22/ahmet-davutoglundan-15-sayfalik-manifesto-cumhurbaskaninin-siyasi-parti-lideri-olmasi-sakincalidir/.
[9] https://www.amerikaninsesi.com/a/davutoglundan-akpye-sert-elestiri/4885981.html ; https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-48148636.
[10] https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-48816565.
[11] https://t24.com.tr/haber/ali-babacan-kurucusu-oldugu-akp-den-istifa-etti,829603.
[12] https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-48784162.
[13] https://tr.sputniknews.com/amp/turkiye/201906031039229580-selvi-imamoglunun-basarisinin-ali-babacani-umutlandirdigi-soyleniyor/.
[14] http://www.milliyet.com.tr/yazarlar/talat-atilla/gul-beni-partiye-almiyorlar-dip-dalgasiyla-55-vekili-isaretledi-2795949.
[15] https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-48932191.
Gönderen zaman: Hiç yorum yok:

9 Temmuz 2019 Salı

ABD-İran Gerginliği Artıyor


Giriş
ABD Başkanı Donald Trump’ın önceki Başkan Barack Obama döneminde (2015 yılında) yapılan ve P5+1[1] ülkeleri ve Avrupa Birliği’nce desteklenen İran nükleer anlaşması-JCPOA’dan çekilmesinin ardından yeniden başlayan ABD-İran gerginliği, son dönemlerde tehlikeli bir hâl almaya başladı. Öyle ki, birçok uluslararası basın-yayın kuruluşu mensubu ve Uluslararası İlişkiler uzmanlarınca, İran’dan kaynaklandığı konusunda Batı kamuoyu genelinde fikir birliği olan son tanker saldırısı ve drone (iha) düşürme olayının ardından, artık ABD açısından askeri seçeneklerin de masada olduğu ifade ediliyor. Bu yazıda, ABD-İran gerginliği konusunda uluslararası basında yazılanlardan yola çıkarak güncel siyasi durumu özetleyecek ve bundan sonrasına dair ihtimalleri değerlendireceğim.

Başkan Trump anlaşmadan neden çekildi?
ABD Başkanı Donald Trump’ın henüz Başkan seçilmeden önce düzenlendiği miting ve kampanya konuşmalarında da sıklıkla eleştirdiği[2] ve “bugüne kadar gördüğü en kötü anlaşma”[3] olarak nitelendirdiği JCPOA anlaşması, aslında Tahran rejimini İran nükleer programını sınırlandırması karşılığında ekonomik izolasyonlardan kurtaran ve İran halkının refah düzeyini geliştirmeyi amaçlayan olumlu bir girişimdi. Bu anlaşmanın, İran’ın Hizbullah ve diğer Şii vekil (proxy) gruplar aracılığıyla koordine ettiği bölgesel gücünü sınırlayamadığı bir gerçekti; ancak bu şekilde en azından İran nükleer programının nükleer silah yapma aşamasına geçmesinin önüne geçiliyor ve Tahran, Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu’nun (IAEA) denetimine sokularak, uranyum zenginleştirme girişimlerine kısıtlama getiriliyordu. Washington Post gazetesinden Salvador Rizzo ve Meg Kelly, Başkan Trump’ın anlaşmayı feshetme nedenlerini şu ana fikirler (başlıklar) altında gerekçelendirdiğini belirtiyorlar[4]:
  • Anlaşma, İran’ın uranyum zenginleştirme çalışmalarını engellemeyecek ve kısa süre içerisinde nükleer silaha ulaşmalarını sağlayacak.
  • Bu anlaşma sayesinde terörizme sponsorluk eden İran, milyarlarca dolar paraya kavuşacak.
  • İran, nükleer enerjiyi barışçıl amaçlarla geliştirmek istemiyor ve bu konuda İsrail istihbaratının kanıtları var.
  • JCPOA anlaşması yapıldığı dönemde, İran, -ekonomisi kötü gitmesine rağmen- askeri harcamalarını yüzde 40 oranında arttırmıştır.
  • Anlaşma kapsamında İran’ın hile yapıp yapmadığını denetleyebilecek mekanizmalar yetersizdir.
  • Tahran rejimi, dünyadaki en önemli terör sponsorlarından birisidir.
Trump’ın anlaşmadan çekilmesi doğru bir karar mıydı?
Bu argümanların hepsinde haklılık payı olduğu kadar eleştirilecek noktalar da mevcut. Örneğin, ilk dikkat çeken konulardan birisi, İran’ın nükleer enerjiyi barışçıl amaçlarla geliştirmek istemediğine dair İsrail istihbaratının ortaya koyduğu kanıtların büyük bölümünün 2003 öncesine döneme ait olması. Bu durum, elbette radikal Şii İslam esaslarına göre 1979’da kurulan İran İslam Cumhuriyeti’nin resmi ideolojisinde İsrail’e yönelik düşmanca bir tutum sergilendiği gerçeğini değiştirmiyor; ancak nükleer güce ulaşmış bir İran’ın İsrail açısından daha da büyük bir tehlike olabileceğini düşünmemize de engel olmuyor. Ayrıca İran’ın askeri harcamalarını -SIPRI raporlarına göre- 2015-2018 döneminde ortalama yüzde 30 oranında arttırmış olması da sadece İsrail ve ABD düşmanlığıyla açıklanabilecek bir durum değil. Zira aynı dönemde, Tahran, Suriye başta olmak üzere birçok ülkede IŞİD, El Kaide ve diğer Sünni radikal örgütleriyle de mücadele için silahlanmaya bütçesinde daha fazla pay ayırmak zorunda kalmıştı. Anlaşma kapsamında İran’ın hile yapıp yapmadığını denetleyebilecek mekanizmaların yetersiz olduğu görüşü de Salvador Rizzo ve Meg Kelly’e göre tartışmalı bir durum. Zira Nükleer Silahların Arttırılmasının Önlenmesi Anlaşması’nın (NPT-Nuclear Non-Proliferation Treaty) imzacılarından biri olarak, JCPOA anlaşması uyarınca, Tahran, Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu’nun (IAEA) soru ve isteklerine cevap vermek durumunda kalıyordu. Dolayısıyla, Trump’ın anlaşmadan çekilmesi ve bu konuda ürettiği argümanların neredeyse tamamı tartışılabilecek ve üzerinde kesin yorum yapması zor olan konular. Nitekim nükleer enerji konusunda ABD ve Türkiye’de önemli çalışmalar yapmış olan Türk akademisyen Doç. Dr. Şebnem Udum da, ABD yönetiminin anlaşmadan tek taraflı olarak anlaşmadan çekilmesinin hatalı bir girişim olduğu kanaatinde.[5]

İki ülke arasında gelişen yeni krizler
ABD’nin JCPOA anlaşmasından çekilmesinin ve Tahran’a yönelik çok kapsamlı ekonomik yaptırımlar uygulamasının ardından ekonomik olarak zor bir döneme giren İran İslam Cumhuriyeti, bu süreçte önce anlaşmayı -ABD’siz- diğer ülkelerle birlikte ayakta tutmak için çaba sergiledi. Nitekim Avrupa Birliği ülkeleri ile ticarete devam etmek için INSTEX (Ticaret Borsalarını Destekleme Aracı) adlı bir mekanizma kurulmasını sağlayan İran[6], buna karşın ekonomik kötü gidişatın halkta yarattığı tepkilerin ardından giderek daha sert pozisyon almaya başladı. Nitekim ABD’nin İran Devrim Muhafızları Ordusu-Pasdaran’ı terör örgütü olarak ilan etmesinin ardından[7] kendisi de ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı’nı (CENTCOM) terör örgütü listesine dâhil eden[8] Tahran, bu süreçte ABD’nin tavrına göre sertleşen veya yumuşayan şekilde pozisyon alan edilgen bir profil sergilemeye başladı. ABD’nin kendisine yönelik yaptırımlarını daha da genişletmesi ve hatta ülkenin Dini Lideri Ayetullah Ali Hamaney’i hedef alması üzerine[9] ise, Mayıs ayında İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, 60 gün içerisinde yeni bir anlaşma olmazsa ülkesinin yeniden uranyum zenginleştirme faaliyetlerine başlayacağını açıklarken[10], hakikaten de, sürenin dolduğu Temmuz ayı başlarından itibaren Tahran’dan gelen açıklamalar, uranyum zenginleştirme konusunda JCPOA anlaşmasında belirtilen limitlerin üzerine çıkıldığını ortaya koyuyor.[11] Bu şekilde, ABD’den sonra İran’ın da anlaşmaya uymamaya başladığı görülüyor.

Haziran ayında ABD’nin İran’a yönelik bir siber saldırı gerçekleştirdiği haberiyle[12] başlayan krizler ise, Umman Körfezi’nde petrol taşımacılığı yapan iki büyük tankere yapılan ve İran’ın koordine ettiği düşünülen saldırı[13] ve sonrasında ABD’ye ait olan bir drone’un -Amerikan kaynaklarına göre uluslararası hava sularında[14]- düşürülmesi[15] ile devam etti. ABD ve İran arasındaki gerginlik, zamanla İran-Birleşik Krallık (İngiltere) ilişkilerine de olumsuz şekilde yansıdı. Zira İngiltere’ye bağlı Cebelitarık bölgesi özerk yönetiminin “Suriye’ye petrol taşıdığı” iddiasıyla bir İran tankerine el koymasının ardından, Tahran yönetimi, Genelkurmay Başkanı Muhammed Bakıri aracılığıyla Londra’yı uyardı ve bunun “düşmanca bir girişim” olduğunu açıkladı.[16] Hatta İran Uzmanlar Meclisi üyesi Ali Musavi’nin de, bu süreçte, “İngiltere, İran’ın yapacağı misillemelerden korkmalı" dediği yazıldı.[17]

Saldırılar sonrasında gözlerin çevrildiği ABD Başkanı Donald Trump ise, tanker saldırılarının şimdilik önemsiz boyutta olduğunu ifade ederek[18], drone saldırısı sonrasında İran’a yönelik bir operasyona izin verdiğini; ancak operasyona 10 dakika kala 150 insanın öleceğini öğrendiği için son anda bu kararından vazgeçtiğini açıkladı.[19] Her ne kadar Trump’ın bu konudaki tavrı Amerikan medyasınca yatıştırıcı ve beklenenden daha yumuşak bulunsa da[20], Başkan’ın bir Amerikan vatandaşının canına zarar gelmesi durumunda tepkisinin farklı olacağı uyarısı da not edilmeli. Dolayısıyla, ilk kez askeri operasyon seçeneklerinin masada olduğu ve hatta uygulanması emrinin verildiği (ama sonradan vazgeçildiği) belirtilen yeni bir döneme girildiği resmen anlaşılmış oldu.

Diplomasi seçeneği halen masada mı?
İran Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, daha Mayıs ayı sonlarında ABD ile ilişkilerde diplomasi seçeneğinin halen masada olduğunu vurgulamış, ancak mevcut koşullarda ABD’nin tavrı nedeniyle bunun kolay olmadığını ifade etmişti.[21] ABD Dış İşleri Bakanı Mike Pompeo da, Haziran ayı başlarında İran’ın “normal bir ulus” gibi davranması durumunda, bu ülke ile önkoşulsuz görüşmelere hazır olduklarını belirtmişti.[22] Pompeo, yine Haziran ayı içerisinde Başkan Trump’ın İran’la bir savaş başlatmak istemediğini; ancak İran’ı bölgesel saldırganlıklarından caydırmak için bu ülke üzerindeki baskıyı arttıracaklarını belirtmişti.[23] Bu şekilde, her iki taraf da yeni bir anlaşma için diyalog ve müzakere konusunda aslında açık kapı bırakmış; ancak ilerleyen günlerde bu yönde olumlu bir gelişme yaşanmamıştı. Bir diğer önemli ve ilginç gelişme ise, Japonya Başbakanı Şinzo Abe’nin (Abe Şinzo) Haziran ayı içerisinde İran’da temaslarda bulunmasıydı.[24] ABD’ye yakın bir ülke olan Japonya’nın Başbakanı’nın bu girişimi, olası bir ABD-İran savaşını önlemek için yapılmış bir diplomatik arabuluculuk girişimi olarak algılanmıştı.

Hasan Ruhani ve Donald Trump
Bu girişimler ve gelişmeler gösteriyor ki, taraflar, savaş konusunda o kadar da istekli değil ve diplomaside birbirlerinden gelebilecek olumlu adımları bekliyorlar. Dolayısıyla, diplomasi seçeneği için halen ciddi anlamda şansın olduğunu söylemek mümkün. Ancak şurası da bir gerçek ki, her iki taraf da ilk adımı diğer tarafın atmasını ve bu şekilde dünya kamuoyunda ve daha önemlisi iç kamuoylarında taviz veren tarafın kendisinin olmadığının algılanmasını istiyor. Nitekim Başkan Trump’ın Ulusal Güvenlik Danışmanı olan ve İran konusundaki sert fikirleriyle tanınan John Bolton’ın, Tahran’ın “ABD’nin dikkatli ve ihtiyatlı tavrını zayıflık olarak algılamaması gerektiği” yönündeki uyarısı, Beyaz Saray’ın ilk tavizi Tahran’dan beklediğini ispatlar nitelikte.[25]

Savaş ihtimali
BBC Savunma ve Diplomasi muhabiri Jonathan Marcus’un bildirdiği kadarıyla; son dönemde ABD’nin bölgeye askeri takviye yapması ve zorunlu olmayan diplomatik personelini İran’da çekmiş olması[26], olası bir çatışma öncesi yapılan hamleleri andırıyor. Marcus, Ortadoğu’da ciddi bir askeri gücü ve siyasi ve ekonomik nüfuzu olan İran karşısında Trump’ın emir vermesiyle başlayabilecek olan olası bir İran-ABD savaşının “yüksek maliyetli ve öngörülemez” olduğunu da belirtiyor.[27] Marcus, ayrıca, Tahran’ın ABD güçleri tarafından vurulması durumunda, Ortadoğu’daki Amerikan unsurları ve İsrail’i hedef alabileceğini ifade ediyor. Bu ortamda, İran’ın yaptırımlar nedeniyle ekonomik açıdan çok zor durumda olması da -ilginç bir şekilde- barış değil, çatışma ihtimalini güçlendiriyor. Zira kötü durumda olan Tahran, giderek daha pervasız ve gözü kara davranabiliyor. Bu nedenle, Afshon Ostovar’a göre, anlaşmasızlık ortamında askeri çatışma riski giderek artıyor.[28] Hürmüz Körfezi’ni ablukaya alması durumunda ise, İran’ın, dünya ham petrolünün üçte biri ve doğalgazının yüzde 30’unun deniz taşımacılığı yoluyla sağlandığı bu bölgedeki karışıklık nedeniyle, Suudi Arabistan ve diğer Körfez Arap ülkelerine ciddi ekonomik zarar verebileceği de bu noktada ifade ediliyor.[29]

Kadir Has Üniversitesi’nden Prof. Dr. Mustafa Aydın, iki ülke arasında bir savaş ihtimalini dışlamasa da, “brinkmanship” mantığı çerçevesinde, tarafların krizi son aşamasına kadar yükseltip, daha sonrasında detanta yönelebileceklerini ifade ediyor.[30] Fransa Dış İşleri eski Bakanı Hubert Védrine (1997-2002) ise, iki ülke arasında yaşananların bir tiyatrodan ibaret olmadığını; zira Başkan Obama döneminde yapılanları tersyüz etmek isteyen Başkan Trump’ın bu konuda ciddi olduğunu ve “Tahran’a diz çöktürmek istediğini” söylüyor.[31] Bu noktada, Daniel Pipes gibi bazı Amerikalı stratejistler Washington’a Tahran’a yönelik sınırlı askeri operasyonu (stratejik altyapı tesislerine) tavsiye ederken[32], dünya genelinde siyasi uzman ve stratejistlerin çoğunluğu da JCPOA anlaşmasının devamı ya da yeniden müzakere edilmesi gibi öneriler dile getiriyorlar.

Bu noktada, İran’da bir “rejim değişikliği” hedefleyen ama kesinlikle bu ülke ile bir savaş istemeyen Başkan Trump’ın en büyük zorluğu, ekonomik açıdan çökerttiği İran rejiminin giderek daha şahin bir pozisyon almaya başlaması nedeniyle, ilerleyen haftalarda böyle bir şeye -istemeye istemeye- sürüklenebilecek olması. Zira Obama döneminde Suriye’de verilen sözlerin tutulmamasını (rejimin sivil halka yönelik kimyasal silah kullanması durumunda buna askeri güçle karşılık verilmesi) sıklıkla eleştiren ve aynı durum kendi Başkanlığı döneminde yaşanınca Esad rejimine askeri bir karşılık veren Trump, ilerleyen günlerde Tahran’dan kaynaklanması muhtemel agresif girişimlerde tepkisiz kalması durumunda, etkisiz ve sözlerini tutamayan bir Başkan bir konumuna düşebilir. Bu da, çekişmeli geçmesi beklenen 2020 Başkanlık seçimi öncesinde Trump’ı Amerikan halkı nezdinde kötü bir konuma sokabilir. Daha önemlisi, ABD'nin Ortadoğu'daki en önemli müttefiklerinden olan İsrail ve Suudi Arabistan'ın İran konusundaki görüşleri son derece sert ve bu iki ülkedeki yönetim de askeri seçeneklerin gündeme getirilmesinden kesinlikle rahatsız değiller. Bu nedenle, savaş ihtimalini ciddiye almak ve bunu önlemek için diplomatik mekanizmaları devreye sokmak gerekiyor.

İran Dış İşleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif ve Japonya Başbakanı Şinzo Abe
Bu konuda arabuluculuk için uygun olabilecek ülkeler ise, her iki tarafın da güvendiği ve sözünü ciddiye aldığı devletler arasında aranmalı. Birkaç sene öncesine kadar Türkiye bu role gayet uygun düşerken, düşen demokrasi kalitesi nedeniyle şimdilerde Ankara’nın prestiji Washington’da o kadar da fazla değil. Yine de Türkiye’nin (Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve Dış İşleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu aracılığıyla) bu konuda arabuluculuğu denenebilir ve sürece katkı da sağlayabilir. Trump’ın anlaşmadan çekilme kararını eleştiren[33] ve bu sayede İran’da kısmi destek sağlayan Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ise, daha sonrasında yaptığı bazı açıklamalar nedeniyle son dönemde İranlı yetkililerden çeşitli eleştiriler aldı.[34] Bu nedenle, Macron ve Fransa'nın arabuluculuğu da Türkiye'nin durumu gibi yetersiz bulunabilir. Üçüncü uygun alternatif olan Japonya ise, her iki ülkenin de güvendiği, ancak arabuluculuk anlamında bugüne kadar fazla öne çıkamamış bir ülke. Yine de, Başbakan Şinzo Abe’nin Tahran ziyareti sonrasında bu tarz girişimlerine devam etmesi, uluslararası barışa önemli katkı sağlayabilir.

Sonuç
ABD-İran gerginliği, dünya kamuoyunda başlarda liderler arasında bir polemik/retorik konusu olarak algılanmasına karşın, olumsuz güncel siyasi ve ekonomik koşullar nedeniyle artık ciddi bir güvenlik riski olarak değerlendirilmeli ve bu sorunun daha fazla büyümeden önlenmesi için gerekli çalışmalar yapılmalıdır. Zira son Suriye iç savaşının da ispatladığı üzere, savaşın galibi yoktur ve savaşlar, en çok siviller, kadınlar ve çocuklar gibi masum kesimlere zarar verir.


Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ


[1] Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin 5 daimi üyesi olan Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık, Çin Halk Cumhuriyeti, Fransa ve Rusya Federasyonu ile Almanya’dan oluşan altılı grup.
Gönderen zaman: Hiç yorum yok:
Kaydol: Kayıtlar (Atom)