Politics and the Media

“Those of you who are inclined to worry have the widest selection in history.” – Mark Twain

Relationship between politics and the media have always been an interesting topic for social scientists. Professor Eddie Girdner[1], a retired American scholar of Political Science who taught long years in Turkey and Northern Cyprus (TRNC), wrote an original chapter on “Politics and the Media” in his textbook People and Power: An Introduction to Politics.[2] Girdner analyzed the issue historically and theoretically first and then looked at the American and Turkish examples.

Professor Eddie Girdner

The importance of media in politics arose with the historical liberalization of politics and the participation of masses into political system via elections in republican and/or democratic systems. However, today, one cannot even imagine a political system without the media and the role of media in politics is essential. Following the French Revolution, the gradual inclusion of masses into the political spectrum witnessed the birth of popular press in Europe and USA. It became more difficult for states to hide what was really happening in their country from their people. From the first day, the media assumed a positive role in Europe in protecting the weak (citizens) against the powerful (nobles or rulers). Especially liberalism, Marxism and other variants of socialism became a guiding ideology for many journalists. This was not welcomed by ruling classes. Thus, censorship practices and political pressures upon the press were widespread in the 19^th and first half of the 20^th century. For instance, famous philosopher Karl Marx was deported from Germany and France. Even today, being journalist could be dangerous in countries where freedom of press is not protected. What happened to Turkish journalist Can Dündar is a recent example of political pressures over independent journalists.[3]

Politics and Power

Since media became an important platform of opposition, state and government propaganda also became a norm especially in the early 20^th century together with the rise of ultra-nationalist and fascist movements. Nazis proved in the first of 20^th century how dangerous media could be in the hands of ultra-nationalists who do not approve international norms and values and consider media solely as a propaganda tool. Following the Second World War and especially after the end of Cold War, Western democracies reached an equilibrium by creating a pluralist media including left-wing, right-wing and liberal mainstream media channels (journals, tv stations etc.) in addition to many other marginal publications. However, media still stays under strict governmental control in authoritarian and totalitarian regimes.

Media studies also became a popular issue as the media became more influential in modern politics. In the US, Walter Lippmann became the first important analyst of media and was called as the “Dean of US journalists”. Lippmann introduced a new concept, “manufacture of consent” or “manufacturing consent” in order to criticize the political transformation of the media due to state pressures. Another American thinker Reinhold Niebuhr spoke of the “stupidity of the average man” in order to point out media’s efforts in reaching large audiences. “Misinformation” also became a key concept in recent years. Before the Iraqi War, American media started a false accusation campaign against the Iraqi state related to weapons of mass destruction. McCarthy era was also associated with witch-hunt and censorship over the press. Noam Chomsky on the other hand introduced the concept “necessary illusions” in order to show the unfair and biased attitude towards news in Western media. However, there have been also great examples of journalism in American history. Many scandals including the Watergate scandal were detected by courageous American journalists.

Media also became a diversified concept throughout the years. It all began with the newspapers and newspapers are still considered as an important part of the world of media. However, with the emergence of radio first and then television channels, a media revolution took place in US and the rest of the world. Radio in the first half of the 20^th century and television after 1960s became an equally important part of the media. In fact, in many countries, television is a more important and popular platform compared to newspapers. The last revolution considering media was the emergence of internet and social media in the last two decades. Together with the development of computer and cell phone technology, people became addicted to news and journalism through internet and social media. Internet freedoms also became a political matter since in many countries free access to internet is restricted due to state pressures. Several countries including China, Iran, Saudi Arabia, Turkey and Pakistan banned various sites on the internet. According to OSCE, 3700 internet sites in Turkey were blocked for arbitrary and political reasons. Even Youtube and Twitter were blocked in Turkey temporarily, an interesting practice for a country still making negotiations for becoming an EU member.

Girdner categorizes types of press systems in modern state as follows:

1. The oligopoly of the capitalist press system: This is seen in US and most of the liberal democracies. It is a fact that big business comes to own the newspapers, radio and tv stations and book publishing industry. Thus, good news is associated with what is good for business in the Western world. News about labor movements, working classes or anti-capitalist views are almost non-existent in the American and European media. This is the worst deficiency of Western media. On the other hand, big media institutions in US and Europe are strong and they have enough autonomy and freedom to challenge their government and their state. This is the biggest advantage of Western capitalist media system.
2. The state controlled press system: This model accepts all state institutions to be owned or at least controlled by the state. The quality of the news depends on the nature of the regime in power. If it is a people’s democracy, in fact, this system could be quite good. However, since the intentions of the state might not be good all the time, state controlled media system could be very dangerous as in the case of Nazis or Soviet Union.
3. People supported media: This is a case when the media is decentralized and is not for profit. It is not paid for by commercial advertising. This means that it is not up to the big companies to decide what people hear or see. In this model, people themselves subscribe, support and even finance their media channels. This model does not exist on a large scale, but theoretically it could be quite good in developed democracies.

Newspapers could be published for different reasons; some are more serious whereas some are for entertainment. Most newspapers have become a part of big business today. In the US, the more serious newspapers are the large circulation daily papers such as the New York Times, the Washington Post and the Los Angeles Times. The New York Times is also called the “paper of record”. The Wall Street Journal is also important and it is a pro-business newspaper that sings the praises of capitalism according to Girdner. In the US, big media institutions are owned by media moguls such as Rupert Murdoch. American television channels are also numerous, but traditionally they have not been able to reach the quality level of BBC.

In Turkey also, big media is owned by media moguls. Dogan Group (owned by Aydın Doğan) owns several newspapers (Hürriyet / Hürriyet Daily News / Radikal / Posta / Fanatik) as well as tv (Kanal D / CNN Türk / TNT / Cartoon Network) and radio (Radyo D / CNN Türk Radyo / Slow Türk / Radyo Moda) stations and it generally tries to stance itself somewhere between (neutral) pro-government and anti-government media channels. Turkuvaz Group (owned by Çalık Holding) is a pro-government institution. It includes Sabah, Takvim, Yeni Asır, Fotomaç and Daily Sabah as newspapers and ATV, Yeni Asır Tv, A Haber, A Spor, A2 and A News as television stations. Ciner Group (owned by Turgay Ciner) owns Gazete HaberTürk as newspaper and HaberTürk TV, Bloomberg HT, Show TV, Showmax, Show Türk, Kanal 1 and Yeni TV as tv channels. These groups represent the mainstream media in Turkey. But in addition these, there are also many ideologically motivated (Islamist and secular-Kemalist) newspapers in Turkey. Cumhuriyet and Sözcü are the most important secular newspapers. Akit, Yeni Şafak and Milli Gazete are popular Islamist publications. Especially Akit is a hardliner Islamist institution that frequently targets secular politicians and intellectuals. Gülen Group (owned by foundations related to US-based Islamic cleric Fethullah Gülen) was also a large group in Turkey; but following the 15 July 2016 coup attempt, all newspapers and tv channels of the Gülen Group were closed down by the government.

Turkey is a rich country considering radio stations as well. Radio broadcasting began in Turkey in 1927 and now there are more than 1100 private radio channels in Turkey. These include 36 national, 102 regional and 950 local radio channels. Most popular radio channels are Kral FM, Super FM, Metro FM, Power Turk and Best FM. A listener supported radio station, Açık FM is also an interesting case.

Television broadcasting began in Turkey in 1964 with the official institution TRT. Color tv began in 1982 and first private tv channel (Star 1) was opened in 1993. There are many national, regional and local tv channels in Turkey. Doğan Group is the largest tv owner with Kanal D / CNN Türk / TNT / Cartoon Network channels. Kanal D and CNN Türk are very popular in the country. Turkuvaz Group owns ATV, Yeni Asır Tv, A Haber, A Spor, a2 and A News. Only ATV is a popular channel among these. Ciner Group owns HaberTürk TV, Bloomberg HT, Show TV, Showmax, Show Türk, Kanal 1 and Yeni TV. HaberTürk, Bloomberg and Show TV are quite popular in Turkey. Doğuş Group (owned by Ferit Şahenk) owns NTV, NTV Spor, Eurostar, Kral Pop TV and Star TV; all of them very popular. TV8 is a success story, a tv channel owned by tv host Acun Ilıcalı (Acun Medya) and is basically an entertainment channel. This group recently started TV8,5 as well as their second entertainment channel. Lastly, Esmedya (Ethem Sancak) owns Kanal 24 and 360 as tv channels, not so popular pro-goverment platforms. American Fox TV has also a Turkish branch. Among these channels, CNN Türk, HaberTürk and NTV are very popular and they are 24 hour news channels. Kanal D, Star TV, Show TV, Fox TV and TV8 are other popular tv channels. There are also small and more ideological based tv channels in Turkey. For instance, pro-secular CHP (RPP) owns Halk TV and Doğu Perinçek's Vatan Partisi (former İşçi Partisi) own Ulusal Kanal. Recently, Kültür Türk TV was established by journalist Merdan Yanardağ. These are important pro-secular opposition channels.

Assist. Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ

[1] For his website; https://eddiegirdner.com/.

[2] Available at Idefix; http://www.idefix.com/Kitap/People-and-Power/Eddie-J-Girdner/Foreign-Languages/Reference/Business-and-Economics/urunno=0000000068930.

[3] http://www.pen-international.org/turkey-take-action-for-can-dundar/.

Siyasi Kültür Olgusu

Prof. Dr. Feride Acar ve Yrd. Doç. Dr. Hasan Faruk Uslu’nun yeni yayınladıkları “Siyaset Sosyolojisi” adlı kitap[1], Türkiye’de ihmal edilen ve hakkında pek ders kitabı bulunmayan bu alanda son dönemde yapılan yeni ve özgün bir girişim olarak dikkat çekmektedir. Dipnot Yayınları tarafından piyasaya sürülen 330 sayfalık kitabın en ilginç ve faydalı bölümlerinden birisi ise, Karşılaştırmalı Politika alanında önemli bir konu başlığı olan “Siyasi Kültür” alanındadır. Prof. Dr. Ayşe Ayata ve Özlem Gölgelioğlu Klujs tarafından yazılan bu bölüm, alandaki literatürü özetleyen -öğrenciler ve akademisyenler açısından- faydalı bir özet niteliği taşımaktadır. Siyasi Kültür, akademik camiada Marksist altyapı temelli analizlerde ihmal edilen ve pek önemsenmeyen ve kültürel analizlerde ise özellikle Orta Doğu ve Türkiye özelinde salt din bağlamında ele alınan bir konu olmasına karşın, aslında Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri’nde yapılan akademik çalışmalarda çok önemli bir yere sahiptir. Örneğin, 1934 doğumlu Michigan Üniversitesi Profesörü Ronald Inglehart[2], bu alanda dünya çapında bir konuma sahip olan önemli bir Sosyal Bilimcidir. “The Civic Culture” adlı klasik kitabın yazarı olan Gabriel Almond ve Sidney Verba da, bu alanın diğer ünlü ve otorite isimlerindendir. Alman sosyolog Max Weber ise, “Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu” eseriyle, bu alanın kurucu isimlerinden biri olarak kabul edilebilir. Bu yazıda, Acar ve Uslu’nun “Siyaset Sosyolojisi” kitaplarındaki Ayata ve Gölgelioğlu Klujs tarafından yazılan “Siyasal Kültür” bölümü (sayfa 299-328) özetlenecektir.

“Siyaset Sosyolojisi” kitabı

Günlük hayatta “kültür” teriminin çok farklı kullanım şekilleri olsa da, Ayata ve Gölgelioğlu Klujs’a göre, temelde kültür olgusu siyasal olarak 3 bağlamda ele alınabilir. Bunlar; bir ülkede siyasetin yapılış biçimi (siyasetçilerin üslubu, propaganda teknikleri), siyasi kurumların işleyişi ve yönetim şekli (kayırmacılık, torpil, otoriter yönetim, güçlü liderlik vs.) ve bireylerin ve toplumun siyasal kurumlarla ilişkisi ve siyaseti algılayışı (siyasi kurumlara ve genel olarak siyasete duyulan güven) olarak özetlenebilir. Peter Ludwig Berger’in meşhur tanımıyla, Siyasi Kültür, herhangi bir toplumun siyasi sistemini oluşturan inançlar, değerler ve tutumlar bütünüdür. Almond ve Verba ise, Siyasi Kültür kavramını “sisteme yönelik tutum ve yönelimler” olarak tanımlamaktadırlar. Siyasi Kültür kavramının önemi Aristo’ya ve Montesquieu’ye kadar dayandırılabilir. Örneğin, “Yasaların Ruhu” adlı eserinde, Montesquieu, farklı coğrafyalardaki farklı hukuk sistemleri ve yasaları incelemiştir. Siyasi Kültür konusunun Siyaset Bilimi ve özellikle de Karşılaştırmalı Politika literatürüne dâhil edilmesi ise 1950’lerden sonra olmuştur. İlk ortaya çıkan yaklaşımlar, şu mantık üzerine kuruludur; Siyasi Kültür, siyasal toplumsallaşma süreci ile nesilden nesile aktarılır ve bireylere iletilir. Dolayısıyla, Siyasi Kültür etkisiyle belirli siyasi davranış kalıpları toplumsal olarak devamlılığını sağlar. Bu devamlılık ise, o ülkenin siyasal sistemini kalıcı ve istikrarlı hale getirir. Nitekim bu sayede, devlet, toplum ve bireyler arasındaki bağlantı ve denge devam etmektedir.

Siyasi Kültür Kavramının Gelişimi

Avrupa’da Sosyal Bilimler alanında Siyasi Kültür yaklaşımının gelişmesi, Karl Marks’ın sınıfsal temelli analizlerin yerine toplumdaki dinsel inanç ve kültürel değerleri çalışmalarında odak noktası yapan Max Weber ve Emile Durkheim gibi öncü akademisyenler sayesinde olmuştur. Siyasal kurumların ve eylemlerin de Siyasi Kültür olgusundan beslendiği fikri ise, bu iki öncü isimden yıllar sonra çalışmalar yapan Amerikalı sosyolog Talcott Parsons sayesinde olmuştur. Parsons’a göre; bireylerin eylemlerinin motivasyonları, amaçları, araçları ve sınırları büyük ölçüde kültürel öğeler ve kültürel sistem tarafından belirlenmektedir. İnsan eyleminin ayırt edici özelliği, onun aslında kültürel bir eylem olmasıdır. Dolayısıyla, sosyal sistemdeki etkileşimler, kültürel sistemden etkilenerek olur ve bu ikili birbirini etkilemeye devam eder.

Sosyolojinin yanı sıra Psikoloji ve Antropoloji de Siyasi Kültür kavramının gelişimine katkıda bulunan branşlardır. Nitekim Sigmund Freud gibi bir psikanalist ve Bronislaw Malinowski ve Ruth Benedict gibi antropologlar da bu kavramın gelişimine katkıda bulunmuşlardır. Antropoloji disiplini sayesinde, Siyasi Kültür alanında toplumsallaşma, grup kuralları ve bağlılıkları, gelenekler ve bireylerin kişilik yapılarının ne ölçülerde etkili olduğu konuları tartışılır olmuştur.

Siyasi Kültür alanına teorik altyapı sağlayan ilk önemli yaklaşımlardan biri Davranışçılık Okulu’dur. Dönemin kuralları ve kurumları temel alan Siyaset Bilimi çalışmalarına alternatif olarak, Davranışçılık, birey, toplum ve seçkinlerin davranışlarını ve siyasi süreçleri analiz etmeye çalışmıştır. Hatta Robert Dahl, Davranışçılığı, “deney yapmaya ve hipotez geliştirmeye yönelik yeni anlayışın klasik Siyaset Bilimi yaklaşımına yönelik protestosu” olarak nitelendirmiştir. Hakikaten de, Davranışçılık, yöntemsel olarak niceliksel yöntemlerin (anket vs.) kolaylıkla uygulanabildiği verimli bir alana dönüşmüştür. Örneğin, seçmen davranışları, bu alanda ilk önemli çalışma konusu olmuştur. ABD’de yayınlanan “The People’s Choice” ve “The American Voter” gibi kitaplar, Amerika ve dünyada klasik haline gelmiş ve büyük ses getirmiştir. İlerleyen yıllarda Siyasi Kültür olgusunu vatandaşlık-yurttaşlık ve kalkınma bağlamında ele alan “Civic Culture” ve “Political Culture and Political Development” gibi yeni ve özgün çalışmalar da yapılmıştır. Ancak Davranışçılık, aşırı deneysel olduğu yönünde çeşitli eleştirilere maruz kalmış ve teoriyi arka plana attığı yönünde bilim camiasının bir bölümünde tepki görmüştür. Davranışçılığın deneylere dayalı olması sebebiyle katı nesnellik iddiasında bulunması da eleştiriyle karşılanmıştır; zira araştırmaların kurulduğu teorik çerçevenin araştırmacının dünya görüşünden etkilenmemesi imkânsızdır.

1950’lerden başlayarak, Batı akademisi, iki sebeple Siyasi Kültür olgusunu çok daha ciddiye almak zorunda kaldı. Birincisi, Almanya’da, İtalya’da ve Japonya’da yükselen faşizm ve bu akımın halklar arasında yarattığı heyecandı. Dünyayı büyük bir savaşa (İkinci Dünya Savaşı) ve milyonların ölümüne sürükleyen bu eğilim, tartışmasız şekilde Siyasi Kültür olgusunu ve toplum psikolojisinin önemini su yüzüne çıkardı. İkincisi, İkinci Dünya Savaşı sonrasında oluşan dekolonizasyon dönemi neticesinde birbirinden pek çok açıdan farklı yeni ülke ve sistemlerin kurulması, Siyasi Kültür ve siyasal sistemler arasındaki farklılıkları daha görünür hale getirdi.  

Civic Culture

Vatandaşlık Kültürü

Almond ve Verba’nın 1963 yılında yayınladıkları “Civic Culture” (Vatandaşlık Kültürü) adlı eser, Siyasi Kültür çalışmalarında bir dönüm noktası olarak kabul edilmektedir. Bu çalışmada, 20. yüzyılın ilk yarısında Avrupa’da meydana gelen demokrasi karşıtı rejimlerin oluşum nedenleri açıklanmaya çalışılmıştır. ABD, İngiltere, Almanya, İtalya ve Meksika gibi ülkelerden toplanan veriler ışığında, bu ülkelerdeki genel siyasi eğilimler ve bu ülke vatandaşlarının Siyasi Kültür açısından eğilimleri araştırılmaya gayret edilmiştir. Oluşturulan Siyasi Kültür ve vatandaş tipolojileri ile farklılıklar gözlemlenmiş ve “Vatandaşlık Kültürü” adı verilen olgunun demokrasi açısından en uygun kültür biçimi olduğu savunulmuştur. “Parochial” (yerel) adı verilen Siyasi Kültür biçimi, geleneksel toplumlarda görülen ve insanların sisteme dair bilgilerinin çok az olması sebebiyle siyasi olaylar karşısında tavır gösteremedikleri bir durumdur. “Subject” (uyruk, tebaa) adlı Siyasi Kültür biçimi, insanların bilinçli hale geldiği, ancak sisteme aktif olarak katılmaktan imtina ettiği bir duruma tekabül eder ve devleti ön plana çıkarır. “Participant” (katılımcı) Siyasi Kültür ise, vatandaşlık olgusunun öne çıktığı ve insanların sisteme aktif şekilde katılarak sistemi şekillendirdiği yönetim biçiminin izdüşümüdür. “Civic” (Vatandaşlık) kültürü ise, katılımcı toplumun ileri aşaması olarak demokratik işleyişinin tam anlamıyla oturduğu ve yönetimin insanların isteklerine uygun olarak şekillendiği yönetim biçimlerinde görülür. Bu çalışma sonucunda, Anglo-Amerikan Siyasi Kültürü, istikrarlı ve demokratik bir yönetim için en başarılı örnek olarak ortaya çıkmıştır.

Ancak bu teoriye yönelik çeşitli eleştiriler de mevcuttur. Öncelikle, Almond ve Verba’nın iddialarının aksine, Vatandaşlık Kültürü’nün gelişmediği toplumlarda da istikrarlı ve başarılı yönetim modelleri ortaya çıkabilmektedir. Arend Lijphart’ın dikkat çektiği bu husus, Avusturya, Hollanda, İsviçre ve Belçika gibi parçalı ve alt kültürleri birbiriyle çelişen heterojen toplumların da istikrarlı bir demokrasi olabileceği savından hareket etmektedir. Lijphart’ın “ortaklık demokrasisi” (consociational democracy) adını verdiği model sonucunda, vatandaşlık bilincinden ziyade alt kimlik ve yerel grupların öne çıktığı, ancak bu gruplar arasında bir güç dengesi ve koalisyonunun kurulduğu yönetim biçimlerinin de başarılı olabileceği ortaya konmuştur. Carol Pateman da, Almond ve Verba’nın teorisini tersyüz etmiş ve Vatandaşlık Kültürü’nün demokrasiye yol açmasından ziyade, istikrarlı ve başarılı bir demokrasinin Vatandaşlık Kültürü’nü yaratabileceğine dikkat çekmiştir. Ayrıca yine Pateman’a göre, Almond ve Verba’nın tipolojisi, devlete itaat eden vatandaşı kutsamaktadır. Oysa bu şekilde bir yaklaşım, devletin yenilenmesini ve daha da demokratikleşmesini engelleyebilir. Pateman’ın bir diğer eleştirisi ise, Almond ve Verba’nın çalışmasında cinsiyet, sınıf, ırk ve etnisite gibi toplum-içi farklılıkların görmezden gelinmesi ve vatandaşlığın adeta bunların üzerinde bir üst kimlik olarak kurgulanmasıdır. Bunlara ek olarak, yine Carol Pateman, Almond ve Verba’yı, Vatandaşlık Kültürü’nü kutsarken, devletin savunduğu anlayışın topluma demokratik olarak mı sunulduğu, yoksa bunun topluma zorla mı dayatıldığını görmezden gelmekle eleştirir. Son olarak, birçok araştırmacı, anket yönteminin bu kadar sık kullanılmasının “Vatandaşlık Kültürü” çalışması ve genel olarak Siyasi Kültür çalışmalarında hatalı olabileceğini ifade etmişlerdir.

Sosyal Sermaye Kavramı

Bu alanın bir diğer önemli ismi olan Robert Putnam ise, “Making Democracy Work: Civil Traditions in Modern Italy” (1993) adlı eserinde daha farklı bir perspektif sunmuştur. Çalışmanın temel bakış açısı; uzun süreli ve istikrarlı demokrasiler yerine, iyi işleyen demokrasiler kurabilmenin daha önemli olduğudur. Putnam, iyi işleyen demokrasiler konusunda kriterlerini şöyle oluşturmuştur: vatandaşların taleplerine duyarlı olmak, siyasal eylemlerini bu talepler doğrultusunda düzenlemek ve kaynakları etkili ve verimli bir şekilde kullanmak. Putnam, bu doğrultuda İtalya’nın 20 farklı bölgesinde yaptığı çalışmalar sonucunda, Kuzey İtalya’da daha gelişmiş bir demokrasinin oluşunu, burada daha etkin bir vatandaş topluluğunun (civic community) varlığıyla açıklamıştır. Putnam’a göre; vatandaşların politik etkinliklerinin fazla olduğu, karşılıklı güven ve işbirliğinin var olduğu ve siyasi katılımda eşitlik ilkesinin geçerli olduğu toplumlarda, kurumların demokratik performansı daha yüksektir. Putnam, bu noktadan hareketle, vatandaş topluluğunu “sosyal sermaye” olarak tanımlamaktadır.

Bu kavramı (sosyal sermaye) daha da geliştiren Pippa Norris ise (2002), sosyal sermayenin iki boyutunu yapısal (sivil toplum kuruluşlarına üyeliğin yaygınlığı vs.) ve kültürel (kişiler arasındaki güven) olarak tanımlamaktadır. Pippa Norris’in “Freedom House” verilerine göre yaptığı incelemeler sonunda şu iki temel görüş ortaya çıkmıştır:

• Sosyal sermaye, ülkeler arasında rastlantısal olarak dağıtılmamıştır. Ülkeler, bu anlamda önceden tahmin edilebilir kümeler oluşturmaktadır. İskandinav ve Anglo-Amerikan toplumlarının sosyal sermayeleri yüksek, Güney Amerika ve Orta Avrupa ülkelerinin ise düşüktür. Türkiye de, düşük siyasal güven ve politik katılım ile alt sıralarda yer alan bir ülkedir. Ayrıca sosyal sermayenin gelişmişliği; eğitim seviyesi, kitle iletişim araçlarının yaygınlığı gibi kriterlerle de yakından ilgilidir.
• Fakir sosyal sermayeye sahip ülkelerde kişiler arası güven ve toplumsal ağlara katılım düşükken, zengin sermayeye sahip ülkelerde bu iki faktör yüksektir.

Ronald Inglehart

Kültürel Değişim

Ronald Inglehart’ın literatüre önemli bir katkısı ise “Kültürel Değişim” alanında olmuştur. Inglehart, çalışmalarında, Batı toplumlarında modernizm sonrası ortaya çıkan yeni değerleri konu almıştır. Buna göre; kendini ifade etme değerlerinin (self-expression values) ve özgürlük taleplerinin yükselişi, yeni bir toplumun ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bunun en önemli sonucu ise demokratik kurumların yaygınlaşmasıdır. Inglehart, değişen bireysel değerler ile demokratik kurumlar arasında pozitif bir ilişki olduğunu düşünmektedir. Demokrasiler sayesinde özgürleşen bireyler, kendilerini rahatlıkla ifade edebilmekte ve özgür seçimler yapabilmektedirler. Dolayısıyla, bu toplumlarda sosyal sermaye seviyesi gelişebilmektedir. Inglehart, çalışmalarında yaşlı ve genç nesiller arasındaki beklenti farklılıklarını da ortaya koymuştur. Genç kesimlerde kendini gerçekleştirme ve katılıma dair değerler yaygınken, yaşlılar daha ziyade güvenlik ve düzen gibi değerlere vurgu yapmakta ve bunları önemsemektedirler. Maslow’un ünlü “İhtiyaçlar Hiyerarşisi” teorisini Siyasi Kültür alanına uyarlayan Inglehart, büyük savaşlar ve ekonomik zorluklar yaşamış önceki kuşakların güvenlik ve istikrarı önemsediğini, yeni nesillerin ise bu zorluklardan haberdar olmadıkları için kendilerini ifade etme ve gerçekleştirmeye yönelik değerleri daha üstte tuttuklarından söz etmiştir.

Siyasi Sosyalleşme (Siyasi Toplumsallaşma)

Siyasi Kültür çalışmalarının en önemli konularından birisi de Siyasi Sosyalleşme veya Siyasi Toplumsallaşma olgusudur. Siyasi Sosyalleşme, bireylerin o ülke siyasal yaşamına adapte olmaları ve farklı kanallardan (toplum, aile, eğitim, din, kültür, medya, iş vs.) beslenerek, önceki nesillerin değerlerini benimsemelerini kapsar. İnsan toplulukları, paylaştıkları değerler, semboller ve normlar sayesinde birlikte yaşamayı başarır ve diğer insan topluluklarından ayrışırlar. Bu değerler ise, Siyasi Sosyalleşme sürecinde ve zamanla kazanılır. Elbette, Siyasi Sosyalleşme süreci ailede başlar. Aile ve yakın akraba grubu içerisinde, bir çocuk veya genç bir birey, derinlemesine olmasa da bazı değerleri öğrenir ve içselleştirir. Toplumsal bazı davranış kalıpları, cinsiyet rolleri ve bazı milli değerler, bunlara örnek olarak gösterilebilir. Okulda alınan eğitim, ailenin ardından çocuğun gelişimine katkıda bulunur. Arkadaş grupları, toplumsal yaşam, din kurumu, kültürel faaliyetler, medya ve iş dünyası da bir bireyin dünya görüşünü şekillendiren diğer önemli unsurlardan kabul edilirler. Genç bireyler, küçük yaştan itibaren öncelikle “otorite” kavramıyla karşılaşırlar. Evde baba veya anne, sokaklarda polis, okulda öğretmen ve benzeri kişiler, bireylerin toplumsal yaşamda mutlak eşitlik olmadığını anlamalarına neden olur. Siyasi Sosyalleşme süreci sadece çocukluk ya da gençliği de kapsamaz ve hayat boyu devam eder.

Sonuç olarak, Prof. Dr. Ayşe Ayata ve Özlem Gölgelioğlu Klujs tarafından yazılan Prof. Dr. Feride Acar ve Yrd. Doç. Dr. Hasan Faruk Uslu imzalı “Siyaset Sosyolojisi” kitabının “Siyasi Kültür” başlıklı 11. bölümü, literatürü özetleyen faydalı bir çalışma olmuştur. Lakin bu bölümde din konusundaki açıklamalara neredeyse hiç değinilmemesi, önemli bir eksiklik olarak gözüme çarpmıştır. Özellikle Türkiye gibi dinin çok önemli olduğu bir ülkede, bu alanda yapılan çalışmalarda dine referans yapılmaması kanımca hatalı bir yaklaşımdır. Yine de, bu kitabın ders kitabı olarak üniversitelerde okutulması son derece yerinde olacaktır.

Yrd. Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

[1] Buradan alabilirsiniz; http://www.dr.com.tr/Kitap/Siyaset-Sosyolojisi/Kolektif/Arastirma-Tarih/Sosyoloji/urunno=0000000715622.

[2] Bakınız; https://en.wikipedia.org/wiki/Ronald_Inglehart.

Transparency International’ın 2016 Yılı Yolsuzluk Algısı Raporu

1993 yılında kurulan Berlin merkezli sivil toplum kuruluşu Transparency International’ın[1] (Uluslararası Şeffaflık Örgütü), 1995 yılından beri her sene yayınladığı ve dünyada gündem yaratan Dünya Yolsuzluk Algısı raporlarının 2016 yılı versiyonu, geçtiğimiz günlerde kurumun web sitesinden yayınlandı[2]. Bu yazıda, bu raporda öne çıkan bazı hususları özetlemeye çalışacağım.

Transparency International 2016 yılı Dünya Yolsuzluk Algısı haritası

Yıllardır alışılageldiği üzere, İskandinav demokrasilerinden olan Avrupa Birliği (AB) üyesi Danimarka, bu yıl da yolsuzluk algısının en az olarak ölçüldüğü ülke olarak kaydedildi. Danimarka’yı Yeni Zelanda, Finlandiya, İsveç, İsviçre, Norveç, Singapur, Hollanda, Kanada, Almanya, Lüksemburg, Birleşik Krallık, Avustralya, İzlanda, Belçika, Hong Kong, Avusturya, Amerika Birleşik Devletleri, İrlanda ve Japonya gibi ülkeler takip etti. İlk 20’ye bakıldığında; her zaman olduğu gibi Avrupa ülkelerinin (13 ülke) üstünlüğü göze çarptı. Ayrıca Kuzey Amerika’dan 2 ülke, Okyanusya’dan yine 2 ülke ve Asya’dan 3 ülke ilk 20’ye girmeyi başardı. Listede üst sıralara girebilen bir Orta ve Güney Amerika, Orta Doğu ve Kuzey Afrika ve Sahra-altı Afrika ülkesi ise olmadı. 21. sırada yer alan Uruguay Orta ve Güney Amerika’nın en başarılı ülkesi olurken, 24. sırada yer alan Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) de, Orta Doğu ve Kuzey Afrika coğrafyasının en az yolsuzluk algısı ölçülen ülkesi olmayı başardı. Sahra-altı Afrika bölgesinin en başarılı ülkesi ise 35. sırada yer alan Botsvana oldu.

Listede en alt sırada yer alan 20 ülke ise en sondaki Somali’den başlanarak şöyle sıralandı; Somali, Güney Sudan, Kuzey Kore, Suriye, Yemen, Sudan, Libya, Afganistan, Gine-Bissau, Venezuela, Irak, Eritre, Angola, Kongo Cumhuriyeti, Haiti, Çad, Orta Afrika Cumhuriyeti, Burundi, Özbekistan ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti. Listenin en alt sırasında yer alan ülkelerin büyük çoğunluğu (10 ülke) Sahra-altı Afrika’da yer alırken, Orta Doğu ve Kuzey Afrika coğrafyasından (5 ülke), Asya’dan (3 ülke) ve Orta ve Güney Amerika’dan (2 ülke) bazı ülkeler de listede en alt sıralarda kendilerine yer buldular.

Türkiye ve diğer Türk Cumhuriyetleri de yolsuzluk algısı konusunda oldukça başarısız bir performans sergilediler. 75. sırada yer alan Türkiye, listede 2012 yılından beri istikrarlı bir şekilde listede sıra ve puan kaybetmeye devam ederken, Azerbaycan 123., Kazakistan 131., Kırgızistan 136., Türkmenistan 154. ve Özbekistan 156. sırada yer aldılar. Bu durum, Türk Cumhuriyetleri’nin demokrasiden uzaklaştıkça, yolsuzluk konusunda da daha kötü bir duruma düştüklerini bir kez daha gösterdi.

Sonuçlar, demokratik ve şeffaf yönetimin büyük ölçüde Avrupa ve Batı medeniyetinin bir unsuru olduğunu gösterirken, yolsuzluğun ilginç bir şekilde fakir ve geri kalmış ülkelerde daha yüksek oranda olması da dikkat çekti.

Yrd. Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

[1] Web sitesi için; https://www.transparency.org/.

Wikipedia - https://en.wikipedia.org/wiki/Transparency_International.

[2] Rapora buradan bakılabilir; http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016.

Gulbenkian Komisyonu ‘Sosyal Bilimleri Açın’ Raporu

Portekiz merkezli Calouste Gulbenkian Vakfı’nın[1] öncülüğünde ve Binghamton Üniversitesi Fernand Braudel Merkezi Başkanı Profesör Immanuel Wallerstein Başkanlığında altısı Sosyal Bilimci, ikisi Doğa Bilimci ve ikisi de İnsani (Beşeri) Bilimlerden gelen 10 seçkin akademisyen tarafından kurulan Gulbenkian Komisyonu[2], 1990’lı yıllarda Sosyal Bilimlerin yeniden yapılandırılmasına yönelik olarak “Sosyal Bilimleri Açın” (Open the Social Sciences) adlı çok önemli bir rapor hazırlamıştır. 1993 yılında hazırlanmaya başlanan rapor, son halini 1995 yılında almıştır. Rapor, Şirin Tekeli tarafından Türkçe’ye de çevrilmiş ve Metis Yayınları tarafından kitap olarak yayınlanmıştır.[3] Bu yazıda, bu tarihi rapor özetlenecektir.

Gulbenkian Komisyonu “Sosyal Bilimleri Açın” raporu

Birinci Bölüm: On Sekizinci Yüzyıldan 1945’e Kadar Sosyal Bilimlerin Tarihsel Kuruluşu

Sosyal Bilimler, yazılı tarih kadar eski ve insanların birbiriyle, doğayla ve manevi güçlerle olan ilişkilerini araştıran ve içinde yaşadığımız toplum üzerine fikir üretilmesini sağlayan önemli bir bilim dalıdır. 16. yüzyılda modern anlamda şekil almaya başlayan Sosyal Bilimler, aslında başlarda sadece “bilim” (scientia) olarak adlandırılıyordu. Bilim görüşü, temelde iki varsayıma dayalıydı. Birincisi, geçmiş ile gelecek arasında bir simetri öngören Newton modeliydi. Bu, neredeyse Teolojik bir görüştü ve Tanrı gibi bizim de kesin bilgiye ulaşabileceğimizi iddia ediyordu. İkincisi ise, doğa ile insanlar, madde ile akıl, fiziksel dünya ile sosyal/manevi dünya arasında köklü ayrımlar bulunduğunu varsayan Kartezyen düalizmdi. Bilim, zamanla, her zaman ve her yerde doğru olan doğanın evrensel yasalarını aramak şeklinde tanımlandı. İlerleme düşüncesi bilim dünyasına hâkimdi ve Sosyal Bilimciler olarak kendimizi tüm baskı ve kısıtlamalardan kurtararak dünyanın gizlerini çözmeye çalışan kâşif yerine koymamız gerektiğine inanılıyordu. Burada “ilerleme” ve “keşif” anahtar sözcükler olsalar da, durumu anlayabilmek için bilim, birlik, basitlik, egemenlik ve hatta “evren” gibi başka sözcükler de gerekiyor.

17. ve 18. yüzyıllardaki biçimiyle, Doğa Bilimleri, öncelikle gökyüzü mekaniğinin incelemesinden yola çıkılarak kuruldu. Başlangıçta, doğa yasalarını saptamanın meşruluğunu ve önceliğini kabul ettirmek isteyenler, bilimle felsefe arasında fazla bir ayrım yapmıyorlardı. İki alanı ayırdıkları durumda da, bu iki dalın dünyevi gerçeği aramakta el ele verdiklerini düşünüyorlardı. 19. yüzyıla doğru, “ayrı ama eşit” doktrini kaybolmaya ve bilimi felsefenin üzerinde tutan bir anlayış gelişmeye başladı. Hatta bilim, öncelikle Doğa Bilimleri için kullanılan bir kelime haline geldi. Bu doğrultuda, üniversiteler canlandı; Teoloji fakülteleri önemini kaybetti ve Doğa Bilimleri değer kazandı. Tıp fakülteleri giderek uygulamaya dönük hale geldi. Üniversitelerin bu kurumsallaşma sürecinde, farklı disiplinler ve meslekler ortaya çıktı. Yöneticiler de bu sürece destek oldular; Kraliyet Akademileri çoğaldı ve Napolyon gibi liderler büyük okullar (grandes écoles) kurdular. 19. yüzyılda üniversiteleri canlandırmak için en çok çaba harcayanlar tarihçiler, klasik dilciler ve ulusal edebiyat uzmanlarıydı. Birçok ülkede, bu süreci Fransız Devrimi’nin yarattığı altüst oluş ortamı sağladı. Siyasal ve toplumsal dönüşüm yönünde o kadar büyük baskı oluşmuştu ki, Sosyal Bilimlerin ve toplumun önemi artık üniversitelerde de gizlenemiyordu. Bilimle felsefe arasındaki ayrışma ise, ünlü Fransız sosyolog Auguste Comte tarafından bir “boşanma” olarak tanımlandı. Sosyal Bilimleri “sosyal fizik” olarak değerlendiren Comte’un düşüncesine paralel şekilde, Sosyal Bilimler alanında çalışan bilimadamlarının görevinin Doğa Bilimleri mantığını sosyal dünyaya uyarlamak olduğu düşünüldü. Benzer bir yaklaşımı İngiliz filozof John Stuart Mill’de de görmek mümkündür.

19. yüzyılda bilim alanında 5 ülke öne çıkmıştı: Büyük Britanya (Birleşik Krallık), Amerika Birleşik Devletleri, Fransa, Almanya ve İtalya. Bütün önemli araştırmacılar bu 5 ülkede toplanmışlardı. Bu yıllarda Sosyal Bilimlerin dalları da tartışma konusuydu. Temelde 5 bilim dalından söz ediliyordu: Tarih, İktisat, Sosyoloji, Siyaset Bilimi ve Antropoloji. Bunlara bir de Doğu Bilimleri’ni (Orientalism) eklemek mümkündü. Bu bilim dalları arasında özerkliğini sağlayabilen ilk dal Tarih oldu. Şüphesiz ki, vakanüvislik geleneği de düşünüldüğünde, Tarih, çok eski ve köklü bir bilim dalıdır ve yöneticiler tarafından da daima teşvik edilmiştir. 19. ve 20. yüzyıllarda, Fransa ve Almanya’da Sosyoloji alanında büyük aşamalar sağlandı. Pozitivist felsefeye uygun olarak, Fransa’da Comte’la beraber Emile Durkheim, Almanya’da da Max Weber çok önemli çalışmalar yaptılar. Siyaset Bilimi, İktisat ve Antropoloji de diğer önemli dalları oluşturuyorlardı. Antropoloji alanında heyecan verici çalışmalar yapılıyordu; Fransız antropologlar Afrika’ya, Amerikalı antropologlar Guam’a, İtalyan antropologlar da Libya’ya giderek özgün çalışmalar yaptılar.

Sosyal Bilimlerin hiçbir zaman asli parçası olmayan üç önemli alandan da burada söz etmek gerekir. Bunlar; Coğrafya, Psikoloji ve Hukuk dallarıdır. Coğrafya, aynı Tarih branşı gibi insanlık tarihi kadar eskiydi ve 19. yüzyıl sonunda Alman üniversitelerinde bir akademik disiplin olarak yenilendi. Ancak bu dönemde bile Coğrafya alanında mekân ve yer konuları ihmal edildi. Psikolojinin durumu ise daha farklıydı ve daha çok Biyoloji ve Tıp alanlarında kalmasına neden oldu. Psikoloji branşını Sosyal Bilimler alanına sokmak konusunda en çok çaba gösteren kişi Sigmund Freud oldu. Ancak Freud’un teorileri ve yöntemleri (Psikanaliz) bile Tıp pratiği içinden çıkmıştı ve skandal derecesinde sansasyon yaratacak şekilde ortaya atılan yeni fikirler de Sosyal Bilimlerle Psikoloji’nin arasını açtı. Sosyal Bilimlere dahil edilmeyen üçüncü önemli branş ise Hukuk oldu. Bunun temel nedenleri, Hukuk bölümünün ve fakültesinin Sosyal Bilimler’den önce kurulmuş olması ve temel gayesinin Hukukçu yetiştirmek olmasıydı. Ayrıca Hukuk, Sosyal Bilimler için fazlasıyla normatif bir disiplindi.

Sosyal Bilimlerin kurumsallaştığı dönemin Avrupa medeniyetinin diğer ülkeler/medeniyetler üzerinde hâkimiyet kurduğu bir döneme denk gelmesi de bu noktada tartışmaya açılmalıdır. Avrupa’nın dünya hâkimiyeti kurması, Darwinci dönüşümle de eşzamanlı oluyordu. Evrim teorisi ve doğal seleksiyon kavramlarının öne çıktığı bu dönem, Avrupa’nın siyasal üstünlüğüne ve faşist teorilere de uygun ortam sağlayan bir nitelik kazanmıştı. Bu dönemlerde öğrenci ve aynı zamanda vatandaş yetiştirmenin kurumsallaşması, disiplinlerinde uzmanlaşmış akademik dergilerin ortaya çıkışı, çeşitli akademik/mesleki derneklerin oluşması ve büyük kütüphanelerin kurulması da çok önemli gelişmelerdi.

İkinci Bölüm: 1945’ten Günümüze Sosyal Bilimler İçinde Yapılagelen Tartışmalar

1945 sonrası dünyada Sosyal Bilimleri etkileyen üç önemli gelişme oldu. Birincisi, dünyanın siyasal yapısında büyük dönüşümler meydana geldi ve ABD ile birlikte Sovyetler Birliği, dünyanın iki süpergücü haline geldiler. Bu iki ülke arasında başlayan Soğuk Savaş ise, dünyayı kabaca kapitalist ve komünist ülkeler şeklinde ikiye böldü. İkinci önemli gelişme, 1945 sonrasındaki 25 yıl içerisinde dünyada benzeri hiç görülmedik bir üretim patlamasının yaşanması ve nüfusun da aynı oranda ve hızla artmasıydı. Bu durum, insan faaliyetlerinin ölçek değiştirmesi anlamına geliyordu. Üçüncüsü ise, üniversitelerin nicel ve nitel olarak artması ve Sosyal Bilimlerle ilgilenen öğrenci ve bilimadamlarının da sayısında patlama yaşanmasıydı. Bu dönem, ABD’nin diğer ülkelere kıyasla ezici bir üstünlük kurmasına da şahitlik etti. Sosyal Bilimler ve hatta diğer bilimler arasında artan kaynaşma ve disiplinlerarası yaklaşımlar da bu dönemin bir yeniliğiydi. Bu dönemde Sosyal Bilimlere ayrılan bütçeler de (hem devlet, hem de özel kurumlar tarafından) önceki dönemlere kıyasla hızla arttırıldı ve üniversitelerin dışında vakıfların ve araştırma merkezlerinin de kurulmasına yol açtı. Ancak bu dönem, aynı zamanda Avrupa üstünlüğüne dayalı dönemin bitişi ve üçüncü dünyacılığın yükselişine denk geliyordu ve bilim alanında da farklı sesler ve yaklaşımlar hızla yükseliyordu. Bu noktada üç tartışma konusu ortaya çıktı: (1) Sosyal Bilimler arasındaki ayrımların geçerliliği, (2) Sosyal Bilimler mirasının ne ölçüde yerel görüşlü olduğu ve (3) “İki kültür” arasındaki ayrımın gerçekliği ve geçerliliği.

(1) Sosyal Bilimler arasındaki ayrımların geçerliliği: Klasik 19. yüzyıl yaklaşımında, Sosyal Bilimlerde üç temel ayrım görülüyordu: (1) modern dünyayı inceleyen (Tarih ve diğer nomotetik bilimler) ve modern olmayan dünyayı inceleyen dallar (Antropoloji ve Doğu Bilimleri), (2) geçmişi inceleyen (tarih) ve bugünü inceleyen dallar ve (3) piyasayı (İktisat), devleti (Siyaset Bilimi) ve toplumu (Sosyoloji) inceleyen dallar. 1945’ten sonra ise, bölge araştırmaları hızlı bir şekilde yeni bir ayrım haline geldi. ABD’de başlayan bu akım, kısa sürede tüm dünyaya yayıldı ve dünyadaki farklı kültürler, devletler, toplumlar ve medeniyetlerin farklı bölgesel çalışmalar kategorilerinde incelenmesine yol açtı. SSCB, Çin (ya da Doğu Asya), Latin Amerika, Orta Doğu, Afrika, Güney Asya, Güneydoğu Asya, Doğu-Orta Avrupa ve çok sonra bunlara katılan Batı Avrupa. Bölge araştırmaları, tanımı gereği çok-disiplinli ve disiplinlerarası bir nitelikteydi. ABD’nin bölge uzmanlarına ihtiyaç duyması da bu süreci hızlandırdı. Artık önceki ayrımlar geçerli değildi; geçmişi ve bugünü inceleyenler, piyasayı, devleti ve toplumu inceleyenler birlikte çalışabiliyorlar, birbirlerinin çalışmalarından faydalanabiliyorlardı. Ayrıca disiplinlerarası yaklaşım sayesinde, bilim dalları arasındaki açık seçik sınırlar kayboldu ve bilim dallarının kendi içlerindeki türdeş yapı da ortadan kalktı. Yine Batı (modern) dünyası için geliştirilen teorilerin diğer bölgelerde geçerli olup olmadığı da önemli bir tartışma konusuydu. Bu konuda oldukça belirsiz bir entelektüel uzlaşıya varılmıştı; Batı dışı bölgeler analitik olarak Batı ile aynıdır, ama tam olarak aynı değildir! Bu görüşün aldığı ilk şekil modernleşme teorisiydi. Bu teori sayesinde, Batı tipi modernleşme ve kalkınma başarıda anahtar ve diğer ülkelere bir model olarak görüldü. Ancak 1960’lar ve 1970’lerde Sosyal Bilimlerin Avrupa ve Batı merkezli olduğuna yönelik yaklaşımlar güç kazandı ve üniversiter yapı içerisinde etkili oldu. Sosyal Bilimlerin eleştiri oklarını üzerine çeken diğer bir özelliği kendisinin Avrupa merkezci bir yapıya sahip olmasıdır. Mantıksal olarak sınırları tam olarak çizilemese de, Sosyal Bilimlerin 5 alanda Avrupa-merkezci olduğu iddia edilebilir. Bu alanlar; (1) Tarih yazımı, (2) Evrenselciliğinin dar görüşlülüğü, (3) Batı medeniyeti hakkındaki varsayımları, (4) Şarkiyatçılığı ve (5) Modernizm teorisini dayatma girişimleri olarak sıralamak mümkündür.

(2) Sosyal Bilimler mirasının ne ölçüde yerel görüşlü olduğu: Diğer bir sorun yerellik (parochial)-evrenselcilik konusuydu. Sosyal Bilimciler, sosyal olayları ölçebilmek, öngörüde bulunabilmek ve müdahale edebilmek için bunları evrenselleştiriyor ve sosyal gerçekliklerle ilgili çeşitli tipoloji ve modeller geliştiriyorlardı. Öznel tercihlere dayanılarak üretilen bu bilgiler, çoğu zaman pek çok yerel olayı açıklamaktan uzak kalıyordu. Evrenselcilik, tekilciliğin gizli bir biçimi olarak sunuluyor ve bu haliyle baskıcı bir nitelik taşımakla suçlanıyordu. Modern bilimsel ilerlemeler ne kadar büyük olursa olsun, bilimsel düşünce modern zamanlardan çok daha önceki dönemlerde de mevcuttur. Aslında bütün önemli medeniyet bölgelerinde, kendileri için evrensel sayılacak bir bilim anlayışı vardır. Ancak ne evrensellik, ne de yerellik, tek başına problemlerimizi çözmeyecektir. Dolayısıyla, evrenselle tikeli hiçbir zaman ortadan kalkmayacak ortak-yaşamlı (symbiotic) bir çift olarak ele almayı öğrenmeliyiz ve bütün analizlerimize bu anlayışa göre yön vermeliyiz.

(3) “İki kültür” arasındaki ayrımın gerçekliği ve geçerliliği: Kültürler arasındaki ayrımların gerçekliği ve geçerliliği de 1945 sonrası dönemde artık bilim camiasında kuşkuyla karşılanıyordu. Üstün veya model kültür yoktur; her kültür özgündür ve her kültürün kendi kültürel yapısına ait içsel bir mantığı vardır anlayışı ve “kültürel görelilik” (cultural relativism) yaklaşımı yaygın kabul görmeye başladı. Kültür araştırmaları, “Avrupa merkezci olmayan” bütün araştırmaların tarihsel sosyal sistemler üzerindeki önemini ortaya çıkardı. Aynı zamanda yapılan yerel ve tarihsel analizler, pozitivizme alternatif “yorumsamacı dönüş” olarak nitelendirildi. Her şeyin bağlamı vardır, metinler özel bağlamlar içinde yazılır ve özel bağlamlar içinde okunurlar görüşü öne çıktı. Dolayısıyla, bir metnin tek bir anlamı değil, farklı anlamları vardır ve metin, yazarının mülkü değildir şeklinde kabul görmeye başladı. Yine Kültür araştırmaları, teknolojik başarılarla ilişkilendirilen değerlerin başka değerlere göre tartışılmaya açılmasına neden oldu. Bu da, teknolojik ilerlemenin yararları konusunda duyulan kuşkuyu belirli derecelerde arttırdı. Kültürel çalışmalar, temelde determinizm ve evrenselciliğe savaş açmışlardır. Toplumsal gerçeklik hakkında evrenselcilik adına ortaya atılan iddialar aslında evrensel değildir yaklaşımını benimserler. Dünya sistemindeki hâkim tabakalar, kendi gerçekliklerini genelleştirip evrensel insan gerçeklikleri haline getirmektedir ve kendileri dışındaki toplumların gerçekliklerini yadsımaktadırlar görüşü de eleştirel teorinin (Critical Theory) temelini oluşturmuştur.

Üçüncü Bölüm: Şimdi Nasıl Bir Sosyal Bilim Kurmalıyız?

Günümüzde Sosyal Bilimler açısından en temel sorun, örgütlenme yapısıdır. Üniversiter sistem içerisinde kadro bulmak, yayın yapmak, öğrenci ve akademisyen yetiştirmek gibi unsurlar ön plandadır ve bu doğaldır. Ancak uluslararası konferanslar ve yayınlarda giderek kaybolan disiplin farklılıkları ve hızla gelişen disiplinlerarası yaklaşım, bu örgütlenme modelini biraz değiştirmiştir. Bu konu giderek artan ölçüde tüm ülkelerdeki yüksek öğretim kurumlarında ele alınmaktadır. Ancak bu konuyu gündeme getirenler bilimadamları değil, amaçları bilim olmayan ve bütçeyi daha çok düşünen siyasetçi ya da idarecilerdir. Ayrıca bir diğer yeni sorun, akademisyenlerin artık lisans, hatta yüksek lisans ve doktora düzeyinde bile ders vermek istememesi ve araştırmalarını sayıları giderek artan Yüksek Araştırma Enstitüsü veya düşünce kuruluşları (think-tank) benzeri kurumlarda değerlendirmek istemeleridir. Oysa 20. yüzyılda, dünyanın en ünlü ve kariyerleri akademisyenleri bile üniversite kürsülerini korumak ve ders vermek istiyorlardı. İnanılmaz hızlı gelişen iletişim imkânları ve internetin yeni bir iletişim kanalı olarak gelişmesi, akademik ağların da ulusal düzeyi aşmasını ve akademik dünyada farklı gruplaşmalar oluşmasını sağlamıştır.

Günümüzde Sosyal Bilimlerin sorunlarına gelecek olursak; ilk olarak, tarafsız bilimadamı olgusunu tartışmak gerekir. Hiçbir bilimadamı/bilimkadını, yaşadığı fiziksel ve sosyal bağlamdan soyutlanamaz. Her kavramlaştırmanın temelinde felsefi inançlar yatar. Her ölçüm, gerçeği kaydetmeye çalışırken onu değiştirir. Zamanla bu yapay tarafsızlık inancının bizzat kendisi, bulgularımızın doğruluk değerini arttırmamızı önleyen başlıca engel haline gelmiştir. İkinci olarak, Sosyal Bilimlerde zaman ve mekânın konumu da önemlidir. Zaman ve mekânın araştırmalarımızda keyfi olaylar gibi görülmemelerini ve sosyal olarak kurulmuş değişkenler olarak araştırılmalarını sağlayan yeni bir metodoloji geliştirmeliyiz. Üçüncüsü, 19. yüzyılda sözde özerk denilen siyaset, ekonomi ve sosyal alanlar arasında oluşturulan yapay ayrımların üstesinden gelebilmektir. Bugünkü araştırmalarda bu sınırlar zaten fiili olarak ihmal edilmektedir. Ancak mevcut uygulamada disiplinlerin resmi görüşü halen daha buna uygun değildir. Şimdi Sosyal Bilimlerde geçerli olan birkaç güncel tartışma konusuna göz atalım.

İnsanlar ve Doğa: Sosyal Bilimler doğaya artan bir saygı gösterme yönünde yol alırken, Doğa Bilimleri de evreni istikrarsız ve öngörülemez olarak görme, dolayısıyla, onu bir biçimde doğanın dışında bir yere yerleştirilmiş olan insanların egemenliğine tabi bir otomat değil, etkin bir gerçeklik olarak algılama yönünde yol aldılar. Bazı Sosyal Bilimciler, bilimin daha genetik-biyolojik temelde ilerlemesini savundular ve genetik determinizm düşüncesini canlandırdılar. Gulbenkian Komisyonu, bunun büyük bir hata ve Sosyal Bilimler için geriye doğru bir adım olduğunu savunmaktadır. Bunun yerine, sosyal dinamiklerin karmaşıklığını ele almak gerekir.

Analitik Bir Yapıtaşı Olarak Devlet: Sosyal Bilimler, her zaman için fazlasıyla devlet-merkezci oldular; zira devletler, Sosyal Bilimcilerin çözümlediği süreçlerin, içinde cereyan ettiğinden hiç kuşku edilmeyen çerçeveleri oluşturuyordu. Bu, özellikle (en azından 1945'e kadar) esas olarak Batı dünyasını inceleyen tarih ve nomotetik Sosyal Bilimler üçlüsü (İktisat, Siyasal Bilimler ve Sosyoloji) için doğruydu. Ancak devletin sosyal hayatın sınırlarını oluşturduğu düşüncesi, 1970’lerden itibaren çok ciddi şekilde sorgulanmaya başladı. 1960’lardan bu yana gerek her disiplinin kendi içinde, gerekse disiplinlerarası bir düzeyde daha az devlet-merkezci olma yolunda birçok çaba harcandı. Bölgesel çalışmaların yoğunlaşması ve siyasetin bu yönde gelişmesi de devletlerin daha alt düzeyde aktörler olarak kalmalarına ve etkilerinin azalmasına yol açtı.

Evrensel ve Tekil: Evrensel ile tekil arasındaki gerilim, Sosyal Bilimlerde her zaman heyecanlı tartışmalara konu olmuştur; zira bu gerilimin her zaman doğrudan siyasal sonuçlan olduğu düşünülmüş, bu da serinkanlı bir tartışmayı olanaksız kılmıştır. Günümüzde evrensellik ve tekillik tartışmaları bağlamında bir değerlendirme/tartışma yapıldığında, diyalog ve bilgi alışverişinin ancak meslektaşlar arasında karşılıklı saygı varsa kurulabileceği belirtilmelidir. Günümüzün bilimsel tartışmalarına karışan öfkeli retorik ise, temelde bazı sosyal gerilimlerin bulunduğunun işaretidir. Tartışmaları medenice yapalım demek, bunu sağlamaya yetmez. Aynı anda hem evrensel anlamlılık (uygulanabilirlik, geçerlilik), hem de farklı kültürlerin devam eden gerçeklik talebine yanıt verebilmek, bulabileceğimiz örgütsel çözümlerin yaratıcılığına ve Sosyal Bilimler bünyesinde yapılacak yeni entelektüel deneylere belirli bir hoşgörü gösterilmesine bağlıdır. Yenilenmiş, genişlemiş ve anlamlı bir evrenselcilik, çoğulcu bir evrenselcilik arayışındaki Sosyal Bilimler, bütün kültürleri (toplumları, halkları) araştırma ve eğitim kapsamına alacak yeni bir açılım yapmalıdırlar.

Nesnellik: Nesnellik, eski zamanlardan beri Sosyal Bilimlerde metodoloji tartışmalarının merkezinde yer almıştır. Nesnelliğin karşıtı, araştırmada veri toplama ve yorumlama sürecinde taraflı davranılmasını öne süren “öznellik”tir. Sosyal Bilimciler, öznellik sorununu aşmak ve nesnelliği yakalamak için iki yöntem benimsediler. Sosyal Bilimlerin daha nomotetik olanları öznellik tehlikesini ortadan kaldırabilmek için verinin “sağlamlığını” arttırmaya, yani ölçülebilir ve karşılaştırılabilir veriler toplamaya ağırlık vermişlerdir. Bu da, onları, araştırmacının topladığı verinin kalitesini kontrol etmesinin daha kolay olduğu bugünkü zamanla ilgili veri toplamaya yöneltmiştir. Daha idiografîk tarihçiler ise, bu sorunu farklı şekilde çözümlediler. Onlara göre çözüm, araya giren başkalarınca (önceki araştırmacılar) kullanılmamış (çarpıtılmamış) birinci el kaynaklara ve araştırmacının kendini kişisel olarak taraf hissetmediği verilere ulaşarak bulunabilirdi. Bu da, onları geçmişte yaratılmış, dolayısıyla geçmişe ait veriler ile araştırmacının önyargısı gibi görülen kendi modelini dış dünyaya yansıttığı durumun tersine, bağlam zenginliğinin araştırmacıyı, tarafların dürtülerini derinliğine anlamaya davet ettiği kalitatif veriler aramaya yöneltti. Bu yaklaşımlardan ikisinin de nesnel veri toplamamıza ne kadar yardımcı olduğu konusunda daima şüpheler oldu. Nesnellik olgusu bile “kimin nesnelliği” şeklinde değerlendirilir oldu. Gulbenkian Komisyonu, “tarafsız bilimadamı” iddiasını reddetmektedir. Öte yandan, sosyal gerçeklik, fotoğrafın gerçeği temsil etmesi gibi temsil edilemez. Bütün veriler, gerçekliğin içinden, dönemin dünya görüşlerine ve teorik modellerine uygun olarak, döneme özgü grupların bakış açılarından elenerek seçilmişlerdir. Bu anlamda, seçimin temelleri tarihsel olarak kurulmuştur ve dünya değiştikçe, ister istemez değişecektir. Eğer nesnellikten hiçbir olaya taraf olmayan bilimadamlarının kendi dışlarındaki dünyayı yeniden üretmelerini anlıyorsak, o zaman hemen söyleyelim ki, böyle bir şey mümkün değildir. Ama nesnelliğin başka bir anlamı daha vardır. Nesnellik, insanın öğrenmesinin bir ürünü olarak görülebilir ki, bilimadamlarının niyeti de aslında budur ve eldeki kanıtlar bunun mümkün olduğunu göstermektedir. Bilimadamları, elde ettikleri bulguların ve yorumlarının doğruluğu konusunda birbirlerini ikna etmeye çalışırlar. Başkaları tarafından tekrarlanabilecek yöntemler izledikleri olgusunu vurgular ve bu yöntemlerin ayrıntısını meslektaşlarına aktarırlar.

Sonuç: Sosyal Bilimlerin Yeniden Yapılandırılması

Gulbenkian Komisyonu’nun hazırladığı bu raporda temel olarak 3 şey gösterilmeye çalışılmıştır. Birincisi, bir bilgi biçimi olarak Sosyal Bilimlerin tarihsel olarak nasıl oluştuğu ve 18. yüzyılın sonundan 1945’e uzanan süreçte, neden ve nasıl görece standart bir dizi disipline ayrıştığıdır. İkincisi, 1945’ten bu yana dünya genelinde meydana gelen gelişmelerin bu entelektüel işbölümüyle ilgili ne gibi sorular sorulmasına yol açtığı ve böylece bir önceki dönemde yerli yerine oturtulan örgütlenme yapısını yeniden tartışma gündemine getirdiğidir. Üçüncüsü de, son yıllarda çok tartışılan bir dizi temel entelektüel soruyu açarak, daha ileri gidebilmek için bize optimal görünen bir tavır belirlemektir. Bu doğrultuda, Sosyal Bilimlerin geleceği konusunda 4 temel öneri yapılabilir:

1. Üniversitelerin içinde veya onlarla işbirliği yapan ve aciliyeti olan belirli temalar etrafında bir yıl süreyle çalışmak üzere bilimadamlarını bir araya getiren kurumların yaygınlaştırılması. Disiplinler, ülkeler, kültürlerarası böyle kurum ve faaliyetler, Sosyal Bilimlerin gelişimine büyük katkı yapacaktır.
2. Üniversite yapıları içinde, geleneksel disiplin sınırlarını aşan, belirli entelektüel hedefleri ve belirli bir zaman dilimi için (örneğin 5 yıl) kendi fonları bulunan birleşik araştırma programlarının oluşturulması. Bu tarz programlar, deneysel uygulamaları ve kapsamlı araştırmaları teşvik edecek ve bilimsel ilerlemeyi hızlandıracaktır.
3. Profesörlerin birden çok bölüme atanması zorunluluğunun getirilmesi. Bugün norm olan durum, Profesörlerin tek bir bölüme, yani normal olarak doktora derecelerini aldıkları kendi bölümlerine atanmalarıdır. Zaman zaman, bazı Profesörler ikinci bir bölümde “misafir öğretim üyesi” de olabiliyorlar ki, bu da genellikle özel bir izin gerektiriyor. Çoğu zaman bu ayrıcalık, söz konusu Profesöre sırf kibarlık olsun diye sağlanır ve “ikinci” ya da “ikincil” bölümün hayatına aktif olarak katılması pek istenmez. Gulbenkian Komisyonu ise, bu durumu tümüyle tersine çevirmek niyetindedir. Onların düşüncesi, üniversite yapısında herkesin iki bölüme atanmasıdır; bunlardan birincisi araştırmacının lisansüstü/doktora derecesini aldığı bölüm, ikincisi de ilgilendiği ya da anlamlı bir düzeyde araştırma yürüttüğü bölüm olacaktır. Bu yeni uygulama, inanılmaz sayıda yeni bileşimi mümkün kılacaktır.
4. Doktora öğrencileri için birden çok alanda çalışma zorunluluğu getirilmesi. Bugün durum doktora öğrencileri için Profesörlerinkiyle aynıdır. Normal olarak tek bir bölümde çalışırlar ve genellikle ikinci bir bölümde araştırma yapmaları teşvik görmez. Öğrencilerin bölüm dışında dolanmalarına izin verilen yerler, birkaç üniversite ve birkaç bölümün ötesine geçmez. Oysa bu da tersyüz edilmelidir. Neden belirli bir disiplinde doktora yapan öğrencilerin, başka bir disipline girdiği kabul edilen derslerden birkaçını alması ve bu dalda bir miktar araştırma yapması zorunlu hale getirilmesin? Bu da, aynı şekilde, inanılmaz sayıda bileşimin ortaya çıkmasına yol açacaktır. Liberal bir yaklaşımla ama ciddi olarak uygulandığında, bu, hem bugünü, hem de yarını tamamen değiştirebilecek bir önlemdir.

Yrd. Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

[1] Web sitesi için; https://gulbenkian.pt/.

Wikipedia - https://en.wikipedia.org/wiki/Calouste_Gulbenkian_Foundation.

[2] Komisyonu’nun üyeleri için; http://www.binghamton.edu/fbc/publications/gulbenkian.html#members.

[3] Buradan satın alabilirsiniz; http://www.idefix.com/Kitap/Sosyal-Bilimleri-Acin/Gulbenkian-Komisyonu/Arastirma-Tarih/Sosyoloji/urunno=0000000057101.

Dr. Seçkin Köstem’den ‘Explaining the Rise of the Turkic World in Turkish Foreign Policy’

Doktora derecesini Montreal’deki McGill Universitesi’nin Siyaset Bilimi bölümünden alan ve Bilkent Üniversitesi Uluslararası İlişkiler bölümünde Yardımcı Doçent olarak görev yapan Dr. Seçkin Köstem[1], 2016 yılı içerisinde Foreign Policy Analysis dergisinde yayınlanan “When Can Idea Entrepreneurs Influence Foreign Policy? Explaining the Rise of the 'Turkic World' in Turkish Foreign Policy”[2] (Fikir Girişimcileri Dış Politikayı Ne Zaman Etkiler? Türk Dış Politikası’nda ‘Türk Dünyası’nın Yükselişi) adlı makalesinde, Türk Dış Politikası’nda son dönemde ortaya çıkan “Türk Dünyası” olgusunu “fikir girişimcileri” (idea entrepreneurs)[3] kavramı ışığında incelemektedir.  

Dr. Seçkin Köstem

Dr. Seçkin Köstem, bu makalesinde, Sovyetler Birliği’nin yıkılması sonrasında yeniden ortaya çıkan “Türk Dünyası” olgusunun Türk Dış Politikası’nı son yıllarda nasıl etkilemeye başladığını analiz etmekte ve bu doğrultuda fikir girişimcilerin rolüne dikkat çekmektedir. Köstem’e göre; her ne kadar Türkiye’nin bu bölgedeki (Orta Asya) etkisi Rusya ve Çin’e kıyasla hala düşük seviyelerde olsa da, bu konunun artan önemi ve neredeyse tüm siyasal partilerin bu konuda uzlaşı içerisinde olması, konunun Türk Dış Politikası’nı ve hatta iç politikasını ne denli önemli ölçüde etkilediğini göstermektedir. Köstem’in analizine göre; fikir girişimcileri, iki koşul yerine getirildiğinde dış politikayı etkileyebilirler: birincisi, olağanüstü bir durum nedeniyle dış politikada değişikliğin kaçınılmaz hale gelmesi, ikincisi de, yönetici elitin milli kimlik kavramları ile fikir girişimcilerinin önerilerinin örtüşmeleri durumlarıdır. Burada Köstem’in “fikir girişimcileri” kavramıyla kastettiği ise, dış politikaya yeni düşünceler ve yönelimler öneren devlet dışı aktörlerdir. Dahası, norm ve politika girişimcilerinden farklı olarak, fikir girişimcileri, sadece bir politikada veya uygulamada değil, dış politikanın şekil aldığı genel ortamda bütüncül bir değişim önermektedirler. Bu doğrultuda, yazara göre; Soğuk Savaş sonrasında oluşan yeni koşullarda, Türk Dış Politikası’nın Türk Dünyası’na yönelmesi, Türkçü ve milliyetçi fikir girişimcilerinin önerdiği alternatif bir politika olmaktan çıkarak, giderek daha güçlü bir şekilde Türkiye’nin ulusal çıkarlarının düzenleyicisi haline gelen anahtar bir kavrama dönüşmüştür. Türk Dünyası alternatifini savunanlar, Avrasya’da yaşayan Türk soylu halkların kültürel, toplumsal, ekonomik ve siyasi bütünleşmesini önermektedirler. 1990’larda Türkiye’nin milli kimliğinin ağır bir eleştiri ve tehdit altında olması, Türk Dünyası kavramını bir alternatif olmaktan çıkarmış ve ana akım bir görüş haline getirmiştir. Her ne kadar günümüzde iktidardaki Adalet ve Kalkınma Partisi’nin farklı bir ideolojik eğilimi (İslamcılık) olsa da, onlar da 15 yıllık iktidarları döneminde Türk Dünyası’na yönelik başlatılan politikaları sürdürmüşlerdir. Yazar, bu noktada Türkiye’nin 5 Türk Cumhuriyeti olan Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan’a yönelik politikalarını mercek altına almaktadır. Bu doğrultuda kurulan TÜRKPA (Türk Dili Konuşan Ülkeler Parlamenter Asamblesi)[4] ve Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı Başkanlığı’nın (TİKA)[5] faaliyetleri, yazarın bu makalesi için incelediği somut girişimlerdir. Yazara göre; bu önemli girişimler, maddi veya jeopolitik çıkar amaçlarından çok, fikir girişimcilerinin lobi faaliyetleri neticesinde gerçekleştirilen ve Sovyetler Birliği’nin yıkılması sonrasında kurulan Türk Cumhuriyetleri ile Türkiye’nin bütünleşmesini amaçlayan fikir-ideoloji temelli adımlardır.

Fikir girişimcileri ve dış politika arasındaki ilişkiyi açıklayan literatür incelendiğinde; Risse-Kappen (1994)[6] başta olmak üzere birçok çalışmada, fikir girişimcilerinin etkisinin devletlerin iç siyasi koşullarıyla sınırlı olduğu vurgulanmıştır. Bu noktada ise karşımıza şu soru çıkmaktadır: kimin düşüncesi siyaseti belirleyebilir? Daha spesifik olmak gerekirse, Pan-Türkistler (Türkçüler) gibi devlet dışı aktörler, hangi koşullarda karar alıcıların gözünde meşruiyet kazanabilirler? Burada; sorumluluk, ulaşılabilirlik ve kontrol üç temel cevap olarak karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca olağanüstü hal ve kriz durumları, politika değişiklikleri için uygun bir ortam yaratabilirler. Bir diğer önemli unsur, fikir girişimcilerinin “kazanan blok”tan olmaları gerektiği hissini diğerlerine ve karar alıcılarına geçirebilmeleriyle alakalıdır. Örneğin, dönemin Başbakanı Ahmet Davutoğlu ve ekibi, bağlantıları ve Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan üzerindeki etkileri sayesinde, Türk Dış Politikası’nda önemli dönüşümlere kaynaklık edebilmişlerdir.

Türk Dünyası fikrinin Türk Dış Politikası’nda bir konu haline geldiği 1990’larda, Türkiye ne tam anlamıyla demokratik, ne de liberal bir ülkeydi. 12 Eylül darbesi sonrasında dış politika, büyük ölçüde bir “yüksek politika” unsuru kabul edilmiş ve devlete (Türk Silahlı Kuvvetleri ve Dış İşleri Bakanlığı) tahsis edilmişti. Bunun dışında, 1991-2002 döneminde kurulan koalisyon hükümetleri nedeniyle, hiçbir siyasal parti, görüşlerini dış politikada hayata geçirme şansına da sahip olamamıştı. Ancak AK Parti döneminde, Türk Dünyası olgusu bir fantezi olmaktan çıkıp, Türk Dış Politikası’nda önemli bir başlık haline gelmeye başladı.

Türk Dünyası’nın birliğini savunan Pan-Türkist (Türkçü-Turancı) düşünce sistematiği, 19. yüzyılda Bakü, Bahçesaray ve Kazan gibi şehirlerde doğdu. Osmanlı dışındaki Türkçü entelektüellerin çalışmaları sayesinde, zamanla İstanbul ve İzmir gibi Osmanlı-Türk şehirlerine de sıçradı. Tatar ve Azeri Türkçü entelektüellerin çalışmaları sayesinde, İttihat ve Terakki Cemiyeti içerisinde Türkçülük itibarlı bir siyasi akım haline gelmeye başladı ve toplumda da karşılık buldu. Türkçü düşüncenin fikir girişimcileri, o yıllarda Rus coğrafyasında yaşayan Müslüman Türk soylu halkların haklarını savunuyor ve Türk soylu halklar arasında bir siyasi birliği hayal ediyorlardı. Çökmekte olan İmparatorluğun yeni stratejisini belirlemeye çalışan İttihatçılar, halkı mobilize etmek ve devleti ayakta tutmak için bu ideolojiyi kullandılar. Ancak Cumhuriyet’in kurulmasının ardından, Pan-Türkist düşünce önemini yitirdi ve yeni Türkiye Cumhuriyeti, sadece kendi sınırları (Misak-ı Milli) içerisinde bir sivil üst kimlik olarak Türklüğü benimsedi. Türkmenler ve Azeriler başta olmak üzere tüm diğer Türk soylu haklar, Anadolu halkını kastetmek için kullanılan “Türk” kimliğinin dışında bırakıldı ve etnik olmayan bir Türk kimliği yaratıldı. Bolşeviklerin yarattığı yeni ve milli kimliklerin üzerinde sınıf kimliğini benimseyen ideoloji, Rusya’nın askeri ve siyasi gücü ve Türk-Sovyet dostluğu da bu gidişatta etkili oldu ve Türk Dünyası -Türkiye’de bile- uzun süre unutuldu. Hatta 1940’larda, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü tarafından Türkçüler aleyhine meşhur bir dava bile açıldı (Türkçü-Turancı Davası). Nitekim Soğuk Savaş süresince, aşırı sağ Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) dışında Türk Dünyası’nı gündeme getiren bir siyasi parti olmadı. Bu partinin de, “dış Türkler” adını verdiği Türk soylu halklarla teması neredeyse hiç yoktu ve bu konu, daha çok bir iç politika malzemesi olarak kullanılıyordu. İç siyasette sosyalist-komünist gruplar ve İslamcı-milliyetçi gruplar arasında çatışmalar artarken, MHP çevreleri tarafından Türk Dünyası konusunun gündeme getirilmesi, sol gruplar tarafından büyük ölçüde faşistlikle itham ediliyordu. Bu nedenle, bu yıllarda Türk Dünyası’nın fikir girişimcileri etkisiz kaldılar ve Türk Dış Politikası’na da hiçbir şekilde sirayet edemediler. Sonuçta, Türkiye, ancak 1980’lerden sonra bu konuyu hatırlamaya başladı.

Soğuk Savaş bitince, Türkiye, bir anda kendisini Avrasya coğrafyasında küresel jeopolitik mücadelenin ortasında buldu. Balkanlar, Kafkasya ve Orta Doğu gibi Türkiye’nin komşu olduğu coğrafyalar devlet katında öncelikli dış politika gündem maddesi olsalar da, Orta Asya da bu dönemde ilk kez Türk Dış Politikası’nın ajandasına eklendi. Dönemin Başbakanı Süleyman Demirel, “Adriyatik’ten Çin Seddi’ne” (bu söz Turgut Özal’la da anılmaktadır) bir Türk Dünyası’ndan söz etti ve bu yıllarda ilk kez Türk Dünyası’na yönelik olarak çalışan fikir girişimcisi gruplar ve sivil toplum örgütleri ortaya çıktı. Bu sayede, Türk Dünyası, Türk Dış Politikası’nda kilit bir kavram haline gelmeye başladı. Bu yıllarda PKK ile terör düzeyinde, Kürt partileri ve SHP ile de siyasal düzeyde artan Kürt muhalefeti ve Türk kimliğine ciddi şekilde darbe vuran İslamcı politikaların yükselişi (Refah Partisi vs.), Türk Dünyası kavramının ortaya çıkışı ile dengelenmeye çalışıldı. Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) Müsteşarı Hakan Fidan’ın ifadesiyle, Türklerin ata yurdu olarak kabul edilen Türk Dünyası’na ve Orta Asya Türk Cumhuriyetlerine yönelik yoğun bir ilgi başladı.[7] Bulgaristan’da Todor Jivkov rejiminin Türklere yaptığı baskılar ve Karabağ’daki Azeri-Ermeni çatışması da bu akımı güçlendirdi. Türk Ocakları ve Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı gibi sivil toplum örgütlerinin çalışmaları ise, toplumda ve aydınlarda Türk Dünyası’na yönelik artan bir bilinç uyandırdı. MHP lideri Alparslan Türkeş bu alanda sivrilirken, merkez sağın lideri ve sonradan 9. Cumhurbaşkanı olan Süleyman Demirel de bu konuda öne çıkan bir kişi oldu.

Ancak birçoklarına göre, Türkiye Cumhuriyeti devleti, bu ilk yıllarda Türk Dünyası konusunda hazırlıksızdı. Bu nedenle, dış politika yapıcıları sıklıkla milliyetçi sivil toplum kuruluşlarına danışmak durumunda kaldılar. Bu süreç kritik bir adımdı; çünkü Pan-Türkist grupları, ilk kez devlet nezdinde meşru aktörler haline getirdi. Nitekim Türkiye Cumhuriyeti, Sovyetler Birliği’nin dağılması sonrasında kurulan Türk Cumhuriyetlerini ilk tanıyan ülke oldu. Bu dönemde, bu 5 ülkenin başkentlerine ilk resmi ziyaretler yapıldı. Türkiye, bu ülkelere akademik, askeri ve bürokratik personelini bile göndermeye başladı. Türkiye’nin bu tutumunun bu ülkelere de büyük yardımı oldu; örneğin Azerbaycan, bu sayede Avrupa Konseyi’nin üyesi haline geldi ve 5 Türk Cumhuriyeti de Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı’na (AGİT) katıldılar. Yine bu ülkeler, NATO’nun partnerlik programlarına da dâhil olmaya başladılar. Bu sayede, onlarla Batı arasında bir köprü işlevi görmeye başlayan Türkiye de, dış politikada “kardeş ülke”lerinden destek almaya başladı. Bu yıllarda “Türk Modeli”, İslam Dünyası’ndan ziyade Türk Dünyası’na yönelik bir politika olarak Batı kamuoyunda ve Türkiye’de öne çıkarıldı ve İran’ın İslamlaştırıcı etkisine karşı bir panzehir olarak düşünüldü. TİKA’nın kurulması ise bir dönüm noktasıydı. TİKA, Türk Dünyası arasında işbirliğini arttırmak ve bu ülkelerin gelişimine katkı sağlamak için kurulmuştu. Yüzlerce kalkınma projesine önayak olan TİKA’nın dışında, Başbakan ve sonradan Cumhurbaşkanı olan Turgut Özal’ın girişimleriyle Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirvesi[8] de başlatıldı. 1993 yılında ise, Türk Dünyası’nın UNESCO’su olarak lanse edilen Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı - TÜRKSOY[9] kuruldu. Türkiye, Orta Asya’da Hoca Ahmet Yesevi Üniversitesi[10] ve Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi[11] gibi iki üniversite bile kurdu. Bir diğer önemli gelişme ise, 1992’de başlatılan Türk Kurultayı veya Turan Kurultayı[12] uygulamasıydı. Bu sayede, Türk Dünyası ve Türkçüler arasında iletişim kanalları kurulurken, fikir girişimcileri, siyaseti ve dış politikayı da ciddi anlamda etkilemeye başlıyor ve transnasyonal (ulus-aşan) bağlar inşa ediyorlardı. Bu durum, sağ ve sol yelpazede de olumlu karşılanıyordu; örneğin Dış İşleri Bakanı ve tanınmış bir sosyal demokrat entelektüel olan İsmail Cem, temelde Türkiye’nin Avrupa Birliği üyeliğini desteklerken, aynı zamanda Türkiye’nin Türk Dünyası’ndaki gücünün de masada ellerini kuvvetlendireceğini ve bir koz unsuru haline geleceğini belirtiyordu. Cem, ayrıca Türkiye’nin Avrupalı kimliği dışında, bir Asyalı kimliği olduğunu da söylüyordu.

AK Parti ise, 2000’lerde bu mirasın üzerine Türk Dış Politikası’nda Türk Dünyası’nın konumunu kurumsallaştırdı. Ancak bu yönde büyük atılımları engelleyen bazı olumsuz faktörler de oldu. İlk olarak, Kürt Sorunu ve terör nedeniyle Türk Dış Politikası’nda güvenlikçi yaklaşım ve içe dönük düşünce ağır basmaya başladı. İkincisi, 1990’lar ve 2001’deki ekonomik krizler nedeniyle Türk Dünyası ile ortak bir ekonomik pazar oluşturma düşüncesi hayalci olarak algılandı. Üçüncüsü, Türk bürokrasisinin Orta Asya ve Asya Türklüğü konusundaki bilgisizliği nedeniyle, bu yönde hızlı mesafe alınamadı. Dördüncüsü, Türk Dış Politikası’nda AB gündemi, Kıbrıs Sorunu ve Orta Doğu sorunları ön plana çıktığı için, Türk Dünyası ihmal edildi. Beşincisi, Rusya Federasyonu’nun “yakın çevre” doktrini ile Vladimir Putin döneminde atağa kalkması, bu coğrafyadaTürkiye’nin gücünü sınırladı. Altıncısı, Azerbaycan başta olmak üzere diğer Türk devletleri, geçen yıllar içerisinde Türkiye’nin destek ve yardımına daha az ihtiyaç duymaya başladılar ve dünyaya kendileri açılmayı başardılar. Yedinci ve son olarak, Batılı ülkeler ve Hindistan ve Çin gibi ülkelerin buraya girişi, Türkiye’nin etki alanını daha da daralttı. Buna karşın, Türk Dünyası’nın kurumsallaşan konumu ve artan önemi, yazara göre hükümet programlarından da rahatlıkla anlaşılabilir.

Sonuç olarak, Yrd. Doç. Dr. Seçkin Köstem’in bu makalesi, akademik dünyada hakkında pek yazılmayan bu konudaki öncü girişimlerden biri olarak dikkat çekmektedir. Makale, Türk Dünyası’nın Türk Dış Politikası’nda artan önemini “fikir girişimcileri” kavramı etrafında incelemekte ve bu konunun sivil toplum yoluyla nasıl güçlendiğine dikkat çekmektedir. Yine Soğuk Savaş’ın bitişi ardından ortaya çıkan fırsat veya kriz ortamı, Türkiye’nin bu alanda yaptığı atılım için uygun bir ortam oluşturmuştur tespiti, akademik literatürle de uyumlu önemli bir saptamadır.

Yrd. Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

---

[1] Hakkında bilgiler için; http://www.foreignpolicyandpeace.org/index.php/tr/2016/09/seckin-kostem-doktora-arastirma-gorevlisi/.

[2] Makaleyi buradan okuyabilirsiniz; https://www.academia.edu/19571459/Explaining_the_Rise_of_the_Turkic_World_in_Turkish_Foreign_Policy.

[3] Bu kavram hakkında bir açıklama için; https://hbr.org/2013/05/idea-entrepreneur-the-new-21st.

[4] Web sitesi için; http://www.turk-pa.org/.

[5] Web sitesi için; http://www.tika.gov.tr/.

[6] Bakınız; Risse-Kappen, Thomas (1994). “Ideas Do Not Float Freely: Transnational Coalitions, Domestic Structures, and the End of Cold War”. International Organization, 48: 185-186.

[7] Bakınız; Fidan, Hakan (2010). “Turkish Foreign Policy Toward Central Asia”, Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 12: 109-121.

[8] Web sitesi için; http://www.turkkon.org/tr.

[9] Web sitesi için; http://www.turksoy.org/.

[10] Web sitesi için; http://www.ayu.edu.tr/.

[11] Web sitesi için; http://manas.edu.kg/.

[12] Web sitesi için; http://kurultaj.hu/bilgi/.