7 Şubat 2024 Çarşamba

2024 Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı Seçimi


Giriş

Türkiye’nin son yıllarda en yakın ilişkiler geliştirdiği devlet olan Azerbaycan Cumhuriyeti’nde, halk, bugün (7 Şubat 2024), ülke tarihindeki 9. Cumhurbaşkanlığı seçimi için sandık başına gidecektir. Dost ve kardeş bir ülke olan Azerbaycan, ülkemizde “tek millet, iki devlet” sloganıyla büyük bir desteğe ve güçlü bir lobiye sahiptir. 9. Cumhurbaşkanımız merhum Süleyman Demirel ile dönemin Azerbaycan Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev döneminde temelleri atılan Türk-Azeri dayanışması, ilerleyen yıllarda 12. Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan ile Haydar Aliyev’in oğlu İlham Aliyev arasında kurulan karşılıklı güven ve dostluğa dayalı yakın iş birliği sayesinde daha da derinleşmiştir. Nitekim Azerbaycan’ın Ermenistan işgali altındaki topraklarını kurtarmasına vesile olan 2020 Eylül-Kasım tarihli 44 Gün Savaşı veya İkinci Dağlık Karabağ Savaşı ve sonrasında yaşanan 2023 yılı sonlarındaki Karabağ tahliyesi -ki hiçbir can kaybına neden olmayan barışçıl bir süreçtir-, Türkiye’de de kamuoyunda büyük ölçüde destek bulmuştur. Bu yazıda, 2024 Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı seçimi analiz edilecektir. Ancak bunun öncesinde, Azerbaycan’ın tarihi, mevcut durumu ve önceki Cumhurbaşkanlığı seçimleri hakkında da bilgi verilmesi planlanmıştır.

Azerbaycan: Yokluktan Zafere Bir Başarı Hikâyesi

Azerbaycan’ın modern tarihi, Birinci Dünya Savaşı sonlarında 1918 yılında Türklerin ilk laik ve demokratik devleti olan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla başlar. 28 Mayıs 1918-28 Nisan 1920 tarihleri arasında yaşayan ve Mehmed Emin Resulzade tarafından kurulan bu devlet, daha sonra Kızıl Ordu’nun işgali ve Azerbaycan’ın Sovyet kontrolüne girmesiyle yıkılmış ve Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kurulmuştur. Azerbaycan SSC döneminde Anadolu Türklüğü ile Azerbaycan ve Kafkas Türklüğü arasındaki bağlar koparılmış ve Türkiye-Azerbaycan ilişkileri büyük bir gerileme göstermiştir.[1] 1990-1991 döneminde ise, Sovyetler Birliği’nin yıkılmasını müteakiben Azerbaycan Cumhuriyeti kurulmuştur. 30 Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan Cumhuriyeti’ni 9 Kasım 1991’de tanıyan ilk devlet Türkiye Cumhuriyeti olmuştur.[2] Büyük ekonomik ve siyasi zorluklar içerisinde kurulan Azerbaycan, 1988-1994 sürecinde Karabağ Savaşı’nda Ermenistan karşısında varlık gösterememiş ve topraklarının önemli bir bölümünün işgal edilmesine engel olamamıştır.

Ancak bu zorluklar içerisinde geçen ilk yılların ardından, Azerbaycan, Haydar Aliyev döneminden itibaren istikrarlı bir siyasi yönetim kurmayı başarmış ve artan enerji (petrol ve doğalgaz) gelirlerini fırsata çevirerek, ordusunu modernleştirmeye ve geliştirmeye başlamıştır. İçeride demokratik özgürlükler anlamında pek aşama yapamayan Azerbaycan, buna karşın halkı arasındaki güçlü milliyetçilik bağları ve Türkiye, Rusya, İsrail, ABD ve İngiltere gibi ülkelerle kurulan stratejik bağlar sayesinde güçlenmeye başlamış ve 2020’lere gelindiğinde dengeleri kendisinin lehine değiştirmeyi başaracak seviyeye erişmiştir. Azerbaycan'ın bu başarısında, İlham Aliyev döneminde Batı-Rusya ikileminde oluşturulan denge politikasının da pozitif rolünden söz edilebilir. 

Haydar Aliyev[3]

Azerbaycan’ın günümüze kadar görev yapan Cumhurbaşkanları ise şu değerli kişilerdir:

  1. Ayaz Mutallibov (1991-1992),
  2. Ebulfez Elçibey (1992-1993),
  3. Haydar Aliyev (1993-2003),
  4. İlham Aliyev (2003-).

Azerbaycan’ın Mevcut Göstergeleri

Azerbaycan, günümüzde 10,4 milyon nüfusu olan gelişmiş bir Kafkasya devletidir. Azerbaycan nüfusunun yaklaşık yüzde 92’si Türk/Azeri kökenlidir ve ülkede büyük bir etnik azınlık yoktur.[4] Benzer şekilde, nüfusun yüzde 97’si Müslümandır (neredeyse tamamen Şii) ve ülkede yüzde 2,6’lık Hıristiyan ve az sayıda Yahudi nüfus bulunmaktadır.[5] Azerbaycan, 86.600 kilometrekarelik yüzölçümüyle dünyada 114. sırada yer alan görece küçük bir devlettir.[6] Bu bağlamda, milliyetçilik ve militarizmin güçlü olduğu Azerbaycan’ın ilerleyen yıllarda yayılmacı politikalara yönelmesi bence ihtimal dahilindedir. Benzer şekilde, güçlenen Azerbaycan’ın ekonomisini geliştirmek için çok sayıda yeni vatandaşa da ihtiyacı bulunmaktadır.

Azerbaycan haritası[7]

Azerbaycan anayasasına göre, Azerbaycan devleti demokratik, laik ve üniter bir Cumhuriyet’tir. Azerbaycan yönetiminde kuvvetler ayrılığı prensibi benimsenmiş olup, yasama yetkisi Milli Meclis’e, yürütme yetkisi Cumhurbaşkanı’na, yargı yetkisi ise bağımsız mahkemelere aittir.[8] Ülkede, 66 rayon (vilayet) ve bir özerk Cumhuriyetten (Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti) oluşan özel bir idari yapılanma mevcuttur. Bakanlar Kurulu, Cumhurbaşkanı tarafından atanmakta ve Milli Meclis (MM) tarafından onaylanmaktadır. Tek kamaralı bir parlamento olan Azerbaycan Milli Meclisi’nde 125 üye bulunmakta olup, milletvekilleri 5 yıl süreyle seçilmektedirler. Ülkedeki kartelci veya hâkim parti sisteminin ana unsuru, milliyetçi-devletçi çizgideki Yeni Azerbaycan Partisi veya kısaca YAP’tır[9]. Ülkenin başkenti ise 2,2 milyonluk Bakü şehridir.

Bunların yanı sıra, Azerbaycan, 77-78 milyar dolarlık toplam gayrisafi milli hasıla (GDP) oranıyla[10] dünyanın en büyük 82. ekonomisidir. Yıllık 7.500 dolarlık kişi başına düşen gayrisafi milli hasıla düzeyiyle ise, Bakü, dünyada 90. sıradadır.[11] Azerbaycan ekonomisinde yüzde 51,7’lik payla sanayi/endüstri ilk sırada yer alırken, yüzde 42,1 ile hizmetler ikinci, yüzde 6,2 pay ile tarım üçüncü sırada yer almaktadır.[12] Döviz rezervleri toplam 53,2 milyar dolar düzeyinde olan Azerbaycan’ın en önemli dış ticaret ortakları; Rusya, İtalya, Türkiye ve Çin Halk Cumhuriyeti’dir.[13] Azerbaycan’ın en önemli dış ticaret metaları ise; ham petrol ve türevleri, doğalgaz, gıda ürünleri, plastik ve mamulleridir.[14] Azerbaycan, Birleşmiş Milletler’in hazırladığı UNDP İnsani Gelişmişlik Endeksi’nde 91. sıradadır.[15] Global Firepower sitesinin 2024 yılı askeri güç sıralamasına göre ise, Azerbaycan Ordusu, dünyada 59. sırada yer almaktadır.[16]

Azerbaycan, Birleşmiş Milletler’in yanında, AGİT (Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı), Türk Devletleri Teşkilatı, Avrupa Konseyi, İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT), Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT), GUAM Demokrasi ve Ekonomik Kalkınma Örgütü, Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) ve Bağlantısızlar Hareketi gibi önemli uluslararası platformlara üye ve uluslararası ilişkiler açısından aktif bir devlettir.[17] Azerbaycan'ın en yakın müttefiki Türkiye olup, Rusya ile de stratejik ilişkiler söz konusudur. Ayrıca son yıllarda İsrail'le geliştirilen yakın stratejik ilişkiler ve rejim farklılıkları nedeniyle İran'la ilişkilerin rekabet düzeyine geçmesi gibi çeşitli konular Bakü'nün gündemindedir.

Azerbaycan, 2023 yılı Freedom House verilerine göre, -ne yazık ki- 9/100 puanla otoriter (özgür olmayan/not free) rejim kategorisinde olan bir devlettir.[18] Lakin yıllardır işgal altındaki topraklarını kurtarma mücadelesi veren Azerbaycan’da, geçtiğimiz yıllarda öncelik askeri/güvenlik meselelerini çözmek (Karabağ’ı kurtarmak) ve Azerbaycan üzerinde etkili olan Rusya Federasyonu’nda da güçlü adam/otoriter yönetim modeli hâkim olduğu (Vladimir Putin etkisi) için, bu durum anlaşılabilir bir hâl almaktadır. Günümüzde ise, İkinci Karabağ Savaşı’nı kazanarak Karabağ kahramanı olan İlham Aliyev’in demokratik meşruiyetin ötesine taşan büyük popülaritesi ve yine Rusya etkisinden söz etmek gerekmektedir. Bu etkiyi küçümsememek gerekir; nitekim son yıllarda Moskova ile yakın ilişkiler tesis eden yılların demokrasisi Türkiye’de bile demokratik rejimde ciddi gerilemeler yaşanmaktadır. Bu bağlamda, bilindiği üzere coğrafya kaderdir ve Doğu toplumlarında baskın olan siyasi kültür; devletçi, tek adam veya bürokratik (askeri veya sivil ağırlıklı) otoriter yönetim modelidir.

Amerikalı Karşılaştırmalı Politika uzmanları Valerie J. Bunce ve Sharon L. Wolchik, 2012 tarihli Cambridge University Press basımı eserleri Defeating Authoritarian Leaders in Postcommunist Countries’de, Azerbayban’ı Ermenistan ve Beyaz Rusya (Belarus) ile birlikte değerlendirmiş ve demokrasiye geçiş bağlamında başarısızlığın nedenlerini araştırmışlardır.[19] Yazarlara göre, komünizmin çökmesinin ardından görece liberal bir dönem yaşayan Azerbaycan, Karabağ Sorunu’nun toplumda yarattığı öfkenin de etkisiyle zaman içerisinde daha otoriter bir yönetime sürüklenmiş ve Haydar Aliyev döneminde otoriter yönetim kurumsallaşmaya başlamıştır. Baba Aliyev, oluşturduğu petrol ve doğalgaz gelirlerine dayalı patronaj sistemi ve rantiye devlet modeliyle başarılı olmuş ve Azerbaycan Ordusu’nun modernleşmesi de işte bu dönemde başlamıştır. Oğul İlham Aliyev ise, babası gibi ekonomik gelirleri ve devlet mekanizmasını kullanarak gücünü konsolide etmiş ve aile bağları ve bölgesel ilişkileri (hemşehrilik ağları) de kullanarak güçlü bir liderlik zemini oluşturmuştur. Aliyev, ayrıca ekonomide de iyi bir performans göstererek ülkesini geliştirince, ilk yıllarda oldukça zayıf olan liderliği zamanla güçlenmeye ve kök salmaya başlamıştır.[20] Aliyev’in asıl başarısı ise, hiç şüphesiz, 2020 yılındaki İkinci Karabağ Savaşı ile olmuş ve Dağlık Karabağ'da işgal altındaki topraklarını kurtaran oğul Aliyev, ülkede büyük bir kahraman haline gelmiştir.

Azerbaycan’ın Önceki Seçimleri

Azerbaycan’da bugüne kadar 8 Cumhurbaşkanlığı seçimi yapılmıştır. 1991 yılındaki ilk seçimleri, tek aday olarak seçime giren ve Komünist Parti adına yarışan Ayaz Mutallibov yüzde 98,5 oyla kazanmış ve ülkenin ilk Cumhurbaşkanı olmuştur. 1992 yılındaki ilk özgür ve demokratik seçimlerde ise, Azerbaycan Halk Cephesi Partisi adayı Ebulfez Elçibey, Demokratik Entelijansiya Birliği adayı Nizami Süleymanov karşısında yüzde 61 civarında oyla zafer kazanarak Azerbaycan’ın ikinci Cumhurbaşkanı olmuştur. 1993 yılındaki üçüncü Cumhurbaşkanlığı seçiminde, Yeni Azerbaycan Partisi (YAP) adayı Haydar Aliyev, Vahit Azerbaycan Partisi adayı Karrar Abilov karşısında yüzde 98,9’luk ezici üstünlükle seçilerek ülkenin üçüncü Cumhurbaşkanı olmuştur. 1998 yılındaki dördüncü seçimde, Aliyev, Azerbaycan Millî İstiklâl Partisi adayı İtibar Mammadov karşısında yüzde 77,6’lık oyla yeniden seçilmeyi başarmıştır. 2003 yılındaki beşinci Cumhurbaşkanlığı seçiminde, Aliyev’in yerine geçen oğlu İlham Aliyev, Müsavat Partisi adayı İsa Kamber karşısında yüzde 75,38’lik oyla rahat bir zafer kazanmıştır. 2008 yılındaki altıncı seçimde, oğul Aliyev, Azerbaycan Ümit Partisi adayı İkbal Ağazade karşısında yüzde 88,73 oyla bir kez daha seçilmiştir. 2013 yılındaki yedinci seçimde, Aliyev, Demokratik Kuvvetlerin Millî Şurası adayı Cemil Hasanlı’yı da yüzde 85,54 oyla rahatlıkla geçerek bir kez daha Azerbaycan Cumhurbaşkanı seçilmiştir. 2018 yılındaki sekizinci ve bir önceki seçimde ise, bağımsız aday Zahid Oruç karşısında yüzde 86 oyu aşan Aliyev, yine rahat bir üstünlük kurmuştur. Nitekim 2024 yılında düzenlenecek dokuzuncu seçimde de, mevcut Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in ezici bir galibiyet elde etmesi beklenmektedir. Tabii ki, ülkedeki hâkim (kartel) parti sistemi gereği, seçimlerin yüzde yüz eşit ve özgür koşullarda yapılmadığını da bu noktada hatırlatmak gerekir.

2024 Cumhurbaşkanlığı Seçimi Analizi

2024 Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı seçiminde 6 aday yarışmaktadır. Bunlar arasında elbette tek ciddi ve önemli aday mevcut Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’dir (1961-). Seçim öncesinde yapılan bazı anketlere göre, Aliyev, bu seçimi yüzde 97’lik rekor bir oyla kazanacaktır.[21] Ancak Aliyev’in zaferi kesin olsa da, seçimde yarışacak diğer adaylara da bakmakta fayda vardır.

Anketlerde yüzde 1’in üzerine çıkmayı başarabilen tek aday olan Zahid Oruç, 1972 doğumlu bir siyasetçidir. Azerbaycan Milli Meclisi 2., 3., 4., 5. ve 6. dönem milletvekili olan Oruç, ayrıca 2019’dan beri Sosyal Araştırmalar Merkezi Yönetim Kurulu Başkanı’dır.[22] Oruç, seçimde bağımsız aday olarak yarışmaktadır.

Zahid Oruç[23]

Diğer adaylardan Büyük Kuruluş Partisi adayı Fazıl Mustafa, Milli Cephe Partisi adayı Razi Nurullayev, Bütün Azerbaycan Halk Cephesi Partisi adayı Kudret Hasanguliyev, Büyük Azerbaycan Partisi adayı Elşad Musayev ve bağımsız aday Fuad Aliyev gibi isimlerin ise seçimde hiçbir şansları bulunmamaktadır. Zira Azerbaycan’da hem sistem lideri ve iktidarı koruyan yapıdadır, hem de Aliyev’in liderliği ve karizması -hele ki Karabağ zaferi sonrasında- toplumca kabullenilmiş ve toplumdaki mevcut siyasal kültüre de uygundur. “Galip Halkın Galip Lideri” sloganıyla Devlet Başkanlığında beşinci dönemine saatler kalan Aliyev[24], bu nedenle artık Azerbaycan’la özdeşleşmiş bir isimdir. Ayrıca şunu da belirtmek gerekir ki, ülkede kısmen toplumsal bir tabanı olan Azerbaycan Halk Cephesi Partisi, Klasik Halk Cephesi Partisi ve Müsavat Partisi gibi önemli siyasi partiler, eşit olmayan yarışma koşulları nedeniyle seçimi boykot etmektedirler.[25] Zaten Batı ülkelerinin basın-yayın organları da, Aliyev’i bir "otokrat" olarak nitelendirmekte ve eleştirmektedirler.[26]

İlham Aliyev[27]

Önceden 5 yıl olan Cumhurbaşkanlığı süresini 2016 yılında yapılan anayasa referandumuyla 7 yıla çıkaran İlham Aliyev, normalde 2025 yılında yapılması gereken seçimi ani bir hamleyle 2024 yılı başına çekmiştir. Aliyev, bu şekilde Dağlık Karabağ’ın tam kontrolünü sağladıktan sonra, işler iyi durumdayken seçimi yapmak ve halk desteğini tazelemek istemiştir.[28] Friedrich Ebert Vakfı’nın Gürcistan’ın başkenti Tiflis’teki Güney Kafkasya Bürosu Müdürü Marcel Röthig, Aliyev’in seçimi erkene çekmesinin aslında ilerleyen yıllarda yaşanabilecek ekonomik ve siyasi zorluklardan kaynaklandığını ve rejimin o kadar da güçlü olmadığını düşünmektedir.[29] Röthig’e göre, "düşman Ermenistan" ve toprakları işgal edilen "mağdur Azerbaycan" imajı olmadan, Bakü’deki liderlik, halktan gelen yeni talepler karşısında zorlanmaya başlayacağının bilincinde olarak, seçimi erken bir tarihe almak istemiştir.[30] Bağımsız siyasal gözlemci Ferhat Mammadov ise, Aliyev’in Karabağ zaferi sayesinde popülaritesinin taban yaptığını ve gücünün zirvesinde olduğunu söyleyerek, rahat bir zafere işaret etmektedir.[31]

2024 Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı seçimi hakkında temel bilgiler[32]

Seçimin kazananı belli olsa da, en ilginç husus, işgalden kurtarılan bölgelerde de (Şuşa, Hankendi, Hocalı, Hocavend, Ağdere, Ağdam, Cebrayıl, Fuzuli, Zengilan, Gubadlı, Laçın ve Kelbecer) yıllar sonra sandıkların kurulması olmuştur.[33] Buna ek olarak, 6.300’den fazla sandıkta yaklaşık 6,5 milyon seçmenin oy kullanacağı 2024 Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı seçiminde, yurtdışında yaşayan Azerbaycan vatandaşları için de tam 37 farklı ülkede 49 sandık kurulmuş durumdadır.[34]

Sonuç

Sonuç olarak, otoriter bir siyasal kültür ve sistemin olduğu Azerbaycan’da, Rusya nüfuzu ve mevcut siyasi liderliğin otoriter eğilimleri ve başarısının da etkisiyle, hâkim parti sistemi ve mevcut otoriter yapının güçleneceği bir seçimi öngörmek doğru olacaktır. Ancak Karabağ Sorunu artık çözüldüğü için, Azerbaycan’da otoriter yönetimin işi gerçekten de ilerleyen yıllarda zorlaşabilir. Bunun sebebi, ekonomi geliştikçe insanların beklentilerinin artması ve otoriter yönetime dayanak gerekçe yapılan işgalin artık bitmiş olmasıdır. Bu ortamda ise, Bakü, yayılmacı eğilimlere yönelebilecek bir devlet olma riskiyle karşılaşabilir ki, mevcut liderlik, bu nedenle muhalefetin daha radikal milliyetçi ve Rusya karşıtı olmasından güç alarak kendi konumunu sağlamlaştıracağı bir siyasi düzen kurmak isteyebilir. Azerbaycan'ın geleceğinde bir diğer kritik unsur ise İsrail-İran denkleminde üstleneceği roller olacaktır. Biz ise, Türkiye olarak, Azerbaycan halkının kararına her türlü şekilde saygı gösterecek ve ikili ve bölgesel ilişkileri barışçıl düzeyde geliştirmek için gayret edeceğiz.

Kapak fotoğrafı: https://www.aljazeera.com/news/2023/12/7/azerbaijans-aliyev-calls-snap-presidential-elections-for-february

Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

 

KAYNAKÇA

[1] Detaylar için, bakınız; Hakan Sezgin Erkan & Damla Sevimli & Sina Kısacık (2015), Türkiye'nin Komşuları Cilt 1: XV. Yüzyıldan XXI. Yüzyıla Türkiye - Azerbaycan İlişkileri ve Azerbaycan'ın Sosyal, Ekonomik, Kültürel Değişimi, İstanbul: Kanes Yayınları.

[2] Ozan Örmeci (2019), “Türkiye-Azerbaycan Müttefikliğinin Önündeki Fırsat ve Engeller”, Uluslararası Politika Akademisi, 05.02.2019, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://politikaakademisi.org/2019/02/05/turkiye-azerbaycan-muttefikliginin-onundeki-firsat-ve-engeller/.

[3] Vikipedi, “Haydar Aliyev”, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://tr.wikipedia.org/wiki/Haydar_Aliyev.

[4] World Factbook (2024), “Azerbaijan”, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/#people-and-society.

[5] A.g.e.

[6] Worldometers, “Largest Countries in the World (by area)”, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.worldometers.info/geography/largest-countries-in-the-world/.

[7] Nazım Mustafa (2019), “NAHÇIVAN İLE AZERBAYCAN’I BİRBİRİNDEN AYIRMAK ÜZERE TERTİPLENEN ZENGEZUR’UN ERMENİSTAN’A KATILMA SÜRECİ - 11.12.2019 BLOG NO : 2019 / 69”, AVİM, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://avim.org.tr/Blog/NAHCIVAN-ILE-AZERBAYCAN-I-BIRBIRINDEN-AYIRMAK-UZERE-TERTIPLENEN-ZENGEZUR-UN-ERMENISTAN-A-KATILMA-SURECI-11-12-2019.

[8] Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, “Azerbaycan'ın Siyasi Görünümü”, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.mfa.gov.tr/azerbaycan-siyasi-gorunumu.tr.mfa.

[9] Web sitesi için, bakınız; http://www.yap.org.az/az/.

[10] IMF (2023), “Download World Economic Outlook database: October 2023”, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1.

[11] IMF (2023), “Download World Economic Outlook database: October 2023”, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1.

[12] Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, “Azerbaycan'ın Ekonomisi”, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.mfa.gov.tr/azerbaycan-ekonomisi.tr.mfa.

[13] A.g.e.

[14] A.g.e.

[15] UNDP (2021), “Human Development Insights”, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://hdr.undp.org/data-center/country-insights#/ranks.

[16] Global Firepower (2024), “2024 Military Strength Ranking”, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.globalfirepower.com/countries-listing.php.

[17] Azerbaijan.az, “Azerbaijan in International Arena: General Information”, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://azerbaijan.az/en/information/806.

[18] Freedom House (2023), “Azerbaijan”, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://freedomhouse.org/country/azerbaijan/freedom-world/2023.

[19] Valerie J. Bunce & Sharon L. Wolchik (2012), “7 - Failed Cases: Azerbaijan, Armenia, and Belarus”, içinde Defeating Authoritarian Leaders in Postcommunist Countries, Cambridge University Press, ss. 177-212.

[20] Ozan Örmeci (2021), “Valerie Bunce ve Sharon Wolchik’in ‘Defeating Authoritarian Leaders in Postcommunist Countries’ Eserlerinde Azerbaycan”, Uluslararası Politika Akademisi, 17.09.2021, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://politikaakademisi.org/2021/09/17/valerie-bunce-ve-sharon-wolchikten-defeating-authoritarian-leaders-in-postcommunist-countries/.

[21] Oxu.az (2024), “ABŞ təşkilatı Azərbaycanda prezident seçkisi ərəfəsində rəy sorğusu keçirib – FOTO”, 02.02.2024, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://oxu.az/politics/833764.

[22] Vikipedi, “Zahid Oruç”, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://tr.wikipedia.org/wiki/Zahid_Oru%C3%A7.

[23] A.g.e.

[24] BBC News Türkçe (2024), “Azerbaycan sandık başında: İlham Aliyev 'Galip Halkın Galip Lideri' sloganıyla beşinci dönemine hazırlanıyor”, 07.02.2024, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.bbc.com/turkce/articles/c6pvwnyleq1o.

[25] DW Türkçe (2024), “Aliyev erken seçimlerle iktidarını perçinleme niyetinde”, 06.02.2024, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.dw.com/tr/aliyev-erken-se%C3%A7imlerle-iktidar%C4%B1n%C4%B1-per%C3%A7inleme-niyetinde/a-68183052.

[26] Euronews (2024), “Azerbaycan'da 7 Şubat'ta yapılacak seçimlerle ilgili neler biliniyor?”, 06.02.2024, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://tr.euronews.com/2024/02/06/azerbaycanda-7-subatta-yapilacak-secimlerle-ilgili-neler-biliniyor.

[27] DW Türkçe (2024), “Aliyev erken seçimlerle iktidarını perçinleme niyetinde”, 06.02.2024, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.dw.com/tr/aliyev-erken-se%C3%A7imlerle-iktidar%C4%B1n%C4%B1-per%C3%A7inleme-niyetinde/a-68183052.

[28] AP (2024), “Azerbaijan holds snap presidential vote as Aliyev rides support from retaking of Karabakh”, 07.02.2024, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://apnews.com/article/azerbaijan-election-ilham-aliyev-39a3b0811de492afdcc96e2f17b6f797.

[29] DW Türkçe (2024), “Aliyev erken seçimlerle iktidarını perçinleme niyetinde”, 06.02.2024, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.dw.com/tr/aliyev-erken-se%C3%A7imlerle-iktidar%C4%B1n%C4%B1-per%C3%A7inleme-niyetinde/a-68183052.

[30] A.g.e.

[31] AlJazeera (2024), “Azerbaijan’s Aliyev calls snap presidential elections for February”, 07.02.2024, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.aljazeera.com/news/2023/12/7/azerbaijans-aliyev-calls-snap-presidential-elections-for-february.

[32] Ruslan Rehimov (2024), “Azerbaycan yarın sandık başına gidecek”, AA, 06.02.2024, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.aa.com.tr/tr/dunya/azerbaycan-yarin-sandik-basina-gidecek/3128818.

[33] Ruslan Rehimov (2024), “Azerbaycan, cumhurbaşkanı seçimine hazırlanıyor”, AA, 05.02.2024, Erişim Tarihi: 07.02.2024, Erişim Adresi: https://www.aa.com.tr/tr/dunya/azerbaycan-cumhurbaskani-secimine-hazirlaniyor/3128043.

[34] A.g.e.


Gönderen zaman: Hiç yorum yok:

5 Şubat 2024 Pazartesi

2024 Pakistan Genel Seçimleri

 

Giriş

Endonezya ve Hindistan’la beraber dünyada en çok Müslüman’ın yaşadığı devletlerden birisi olan Pakistan’da, halk, 8 Şubat 2024 tarihinde ülkedeki yeni Başbakan ve hükümeti belirlemek üzere sandık başına gidecektir. Bu yazıda, 2024 Pakistan genel seçimleri değerlendirilecektir. Fakat bunun için, öncelikle, Pakistan hakkında bazı önemli bilgiler özetlenecek ve daha sonrasında da Pakistan’ın kısa siyasi tarihi aktarılarak okurlara temel bir bilgi altyapısı oluşturulacaktır. Yazının son bölümünde ise, seçimlerin önemi ve seçimlerde yarışacak aktörler analiz edilecektir.

Pakistan Hakkında Genel Bilgiler

Pakistan, Urdu ve Fars dillerinde “Pak ülke” veya “Temiz ülke” anlamına gelmektedir. “Pakistan” kelimesi, Cambridge’li bir Müslüman aydın olan Çavdherî Rahmet Ali tarafından 1934 yılında ilk kez telaffuz edilmiş ve Birleşik Krallık’ın eski Hindistan (Hint) sömürgesinin 5 eski eyaletinin baş harflerinden türetilmiştir. Söz konusu eyaletler günümüzün Pakistan’ı da meydana getirmektedir.[1]

245 milyonun üzerinde nüfusuyla dünyanın -Hindistan, Çin, ABD ve Endonezya’dan sonra- en kalabalık beşinci ülkesi olan[2] Pakistan veya resmi adıyla Pakistan İslam Cumhuriyeti, doğusunda Hindistan, batısında Afganistan, güneybatısında İran ve kuzeydoğusunda Çin ile komşu olan önemli bir (Güney) Asya devletidir. Başkenti 1,2 milyonluk İslamabad kenti olan Pakistan, yaklaşık 882.000 kilometrekarelik yüzölçümüyle dünyanın en büyük (geniş) 34. ülkesidir.[3] Pakistan’ın 245 milyonluk nüfusunun yüzde 96,5’lik ezici kesimini Müslümanlar oluştururken (Müslümanlar da kendi içlerinde yüzde 85-90 Sünni, yüzde 10-15’lik Şii kesim olarak ikiye ayrılmaktadır), kalan yüzde 3,5’lik kesimi ise Hıristiyanlar ve Hindular oluşturmaktadır.[4] Bu bağlamda, Pakistan, 230 milyona yakın Müslüman nüfusuyla Endonezya’dan sonra dünyanın en kalabalık ikinci Müslüman yurdudur.[5] Etnik açıdan bakıldığında ise; Pakistan’ın yüzde 45’lik en geniş grubunu Pencabiler, yüzde 15’lik kesimini Peştunlar, yüzde 14’lik kesimini Sindhler veya Sindler, yüzde 8’lik bölümünü Saraikiler veya Seraikler, yüzde 8’ini Muhacirler ve yüzde 3-4’lük bir bölümünü de Beluçlar oluşturmaktadır.[6] Ülkede resmi dil Urduca olmakla birlikte, İngiliz kolonisi geçmişinin de etkisiyle İngilizce de yaygın biçimde konuşulur ve ikinci resmi dil kabul edilir.[7]

Pakistan haritası[8]

Pakistan, Birleşmiş Milletler (BM), Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ), İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT), İngiliz Milletler Topluluğu (Commonwealth), Güney Asya Bölgesel İşbirliği Teşkilatı (SAARC) ve Teröre Karşı İslam İttifakı’nın üyesidir. Müslüman halkların müdafaası konusunda çok duyarlı bir devlet olan Pakistan, Azerbaycan topraklarını işgal ettiği için Ermenistan’ı ve Filistin topraklarını işgal ettiği için İsrail’i resmen tanımamaktadır. Pakistan, Türkiye ile ilişkilere ise büyük önem vermektedir ve Türkiye’nin ve Türklerin bu ülkedeki imajı son derece müspettir. Özellikle Müslüman davalarına verdiği destek nedeniyle, Türkiye’nin 12. ve mevcut Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a yönelik olarak Pakistan’da halkın büyük sevgisinin ve saygısının olduğu bilinmektedir.

Pakistan, 340 milyar dolarlık toplam gayrisafi milli hasılası (GDP) ile, büyük nüfusuna rağmen, dünyanın ancak 46. en büyük ekonomisi durumundaki oldukça geri kalmış bir devlet durumundadır.[9] Nitekim IMF-Uluslararası Para Fonu resmi verilerine göre, Pakistan, yıllık ortalama 1.471 dolarlık kişi başına düşen gelirle[10], bu alanda dünyada 162. sırada ve çok olumsuz bir konumdadır. Pakistan, Birleşmiş Milletler’in hazırladığı UNDP insani gelişmişlik endeksinde ise 161. sırada yer almaktadır.[11] Bu, ülkenin halen gelişmekte olan bir devlet niteliğinde olduğunu göstermektedir. Ayrıca, İslamabad, Freedom House’un ölçümlerine göre, 37/100 puanla “kısmen özgür” (partly free) bir devlet hüviyetindedir[12] ve demokratik bir rejim olmaktan uzak olsa da, özgür ve demokratik seçimler yapabilmesi anlamında otoriter rejimlerden de ayrışan bir melez rejim örneğidir. Pakistan’da ortalama yaşam süresi ise erkekler için 66, kadınlar için ise 68 yıldır[13] ki, bu da günümüz standartlarına göre oldukça düşük bir ortalamadır.

Pakistan’ın dünya siyasetinde önemli bir aktör olmasının birincil sebebi, bu ülkenin dünyanın halihazırdaki 9 nükleer silah sahibi ülkesinden biri olmasıdır.[14] 170 nükleer başlıkla bu konuda komşusu ve ezeli rakibi Hindistan’ın az bir farkla (164) olan İslamabad, bu sayede nükleer teknolojiye sahip tek Müslüman ülkesi olarak çok önemli bir devlet konumundadır. Ancak yakın gelecekte İran’ın da nükleer başlıklara sahip bir Müslüman devleti olması beklenmektedir. Ayrıca, kendi nükleer başlıkları olmasa da, Türkiye’nin de NATO sayesinde nükleer silah kapasitesi bulunmaktadır. Bunun yanı sıra, Pakistan, Global Firepower sitesinin değerlendirmesine göre, askeri anlamda oldukça etkili bir devlet olup, dünyanın en güçlü orduları sıralamasında Türkiye’nin hemen ardından 9. sırada yer almaktadır.[15] Bu bağlamda, insani, ekonomik ve demokratik açıdan geri kalmışlığına karşın, özellikle Realizm temelli değerlendirmelerde güç ağır bastığı için, Pakistan, çok önemli bir küresel aktör durumundadır.

Pakistan, mevcut anayasası ve siyasi sistemi itibariyle resmi dini İslam olan ve hukuki düzenlemelerinde kısmen İslam hukukuna da yer veren yarı-teokratik bir federal Cumhuriyettir. Federal devlette, tam 4 farklı eyalet (Pencab, Sind, Hayber Pahtunhva ve Belucistan) bulunmaktadır.[16] Pakistan Parlamentosu iki kamaralı bir meclis olup, 342 üyeli bir Ulusal Meclis ile 104 üyeli bir Senato’dan oluşmaktadır.[17] Ayrıca, her eyaletin yerel düzeyde gerçekleştirilen seçimlerle göreve gelen milletvekillerinden oluşan eyalet meclisleri de bulunmaktadır. Eyaletlerde, seçimle işbaşına gelen bir Eyalet Başbakanı ve merkezi yönetimi temsilen, Cumhurbaşkanı tarafından atanan bir Eyalet Valisi görev yapmaktadır. Ülkedeki siyasi sistem ise, yine koloni döneminde oluşan yoğun İngiliz etkisi nedeniyle olsa gerek, Westminster parlamenter modelidir. Ülkede genel seçimler yoluyla parlamentonun (Majlis-e-Shūrā) üyeleri belirlenmekte ve parlamento aritmetiğine göre bir hükümet kurularak, Başbakan, kurduğu kabinesiyle ülkeyi yönetmektedir.

Ayrıca, ülkeyi asıl yöneten Başbakan’ın yanında, bir de Pakistan’da yetkileri daha kısıtlı olan bir Cumhurbaşkanı (Devlet Başkanı) bulunmaktadır. 1958 askeri darbesinden sonra, 1973 yılına kadar, ülkede Başkanlık sistemi uygulanmış ve Cumhurbaşkanı en etkili yürütme makamı olmuştur. Ancak bu tarihten sonra yeniden parlamenter sisteme dönülmüştür. 1977 yılında yapılan askeri darbe sonucunda ise ülkede yarı-Başkanlık sistemine geçilmiş ve 1985 anayasa değişikliği ile yürütme erki Cumhurbaşkanı ile Başbakan arasında paylaşılmıştır. 2010 yılındaki anayasal değişiklikler sonrasında ise, Pakistan, yeniden tam anlamıyla parlamenter demokrasiye dönmüştür. Pakistan Cumhurbaşkanları, günümüzde meclis tarafından seçilmektedir. Bu bağlamda, Pakistan Cumhurbaşkanı’nın yetkileri; af yasası ilan etmek, ödül ve payeler dağıtmak, ordunun Başkomutanı olmak ve Başbakan’ın icraatları hakkında bilgilendirilmek ve bunları onaylamakla sınırlıdır. Bunun dışındaki tüm yürütme erki ise Başbakan ve kabinesine aittir. Genel bir değerlendirme yapmak gerekirse, Pakistan, demokratik bir ülke olmaya çalışan, lakin dini kısıtlamalar ve yapısal sorunlar nedeniyle, daha önce de belirtildiği gibi, Batı Siyaset Bilimi literatüründe daha ziyade “kısmen özgür” veya “kısmen demokratik” hibrit (melez) bir rejim olarak değerlendirilen bir ülkedir.

Ülkenin para birimi ise Pakistan rupisidir. Pakistan’ın başlıca ihracat metaları; tekstil ürünleri, deri, pirinç, kimyasallar, pamuk, tıbbî aletler, çimento, tahıl, spor aletleri ve dondurulmuş balık iken, başlıca ithalat ürünleri; mineral yakıtlar, palm yağı, makineler, elektronik aletler, hurda demir-çelik, hurda gemi, telefon cihazları, otomobil ve diğer taşıtlar ve taş kömürüdür.[18] Pakistan’ın en önemli dış ticaret ortakları ise; açık farkla Çin Halk Cumhuriyeti, ardından ise Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Suudi Arabistan, İngiltere (Birleşik Krallık), Almanya, Hollanda, Afganistan ve İtalya’dır.[19]

Pakistan’ın Kısa Siyasi Tarihi

Hindistan’la birlikte Britanya İmparatorluğu’ndan (İngiltere) bağımsızlığını 1947 yılında kazanan Pakistan, Muhammed Ali Cinnah’ın önderliğinde, Hinduların egemenliğindeki Hindistan’dan İslam kimliğiyle ayrışan bir Müslüman devleti olarak bu tarihte kurulmuştur. Muhammed Ali Cinnah’ın veciz ifadesiyle, Pakistan, aslında bir bakıma “Hindistan’da ilk kişi Müslüman olduğunda kurulmuştur”.[20] Müslüman bağımsızlık hareketinin oluşmasında, İngiltere’de eğitim almış aydın görüşlü bazı Müslüman aydınların etkisi olmuştur. Bu kişiler arasında Çavdherî Rahmet Ali, Muhammed Ali Cinnah, Muhammed İkbal ve Liyakat Ali Han gibi isimlerden söz edilebilir. Hindistan ile birlikte kurulma süreci oldukça sancılı olan Pakistan, anayasal düzenine ancak 1956 yılında tam anlamıyla geçebilmiştir. Bu yönüyle, bu ülke uzmanı olan Davut Şahbaz’a göre, Pakistan, genç ve “nevi şahsına münhasır” bir devlettir.[21] Bu kuruluş sürecinde yaşanan büyük insan mobilitesi (Müslümanların Pakistan’a, Hinduların Hindistan’a göçü), İngilizlerin Hindistan’ı tutan yaklaşımları, Sihlerin militarist eylemleri ve Hindu-Müslüman gerginlikleri gibi zorluklar nedeniyle, Pakistan, uzun süre siyasi istikrarını sağlayamamıştır. Muhammed Ali Cinnah’ın erken vefatı da, Şahbaz’a göre, Pakistan’ı bu kuruluş günlerinde zor durumda bırakmıştır.[22]

Pakistan, anayasal düzenini kurduktan sonra da çeşitli zorluklarla yüzleşmek durumunda kalmıştır. Bunun temel sebeplerinden birisi, kuruluş tarihinden itibaren Hindistan’la yaşanan dini motifli siyasi rekabet ve halen de devam eden ve kısmen Çin'i de kapsayan Keşmir Sorunu nedeniyle ülkenin askeri harcamalarını yüksek tutmak zorunda olması ve askeri darbeler nedeniyle siyasi istikrarın bir türlü sağlanamaması gibi faktörler ön sırada gelmektedir. Ayrıca, Doğu ile Batı Pakistan arasında çıkan iç savaş sonucunda, 1971 yılı sonunda, Doğu Pakistan’ın Bangladeş adıyla bağımsızlığını ilan etmesiyle sonuçlanan bir siyasi karmaşa dönemi yaşanmıştır.[23] Bunların yanında, bilindiği üzere, Türkiye’ye de benzer şekilde, ülkede tam 3 farklı askeri darbe dönemi yaşanmıştır. Ancak Türkiye’den farklı olarak, Pakistan’da, ordu, darbeyi yapıp anayasal düzeni temin etmekle kalmamış ve uzun süre iktidarda kalarak ülkeyi bilfiil yönetmiştir. 1958-1971, 1977-1988 ve 1999-2008, ülkedeki askeri darbe yönetimlerinin işbaşında kaldığı süreçlerdir.[24] Ülkedeki son askeri darbe, dönemin Genelkurmay Başkanı ve Türkiye dostu ve Beşiktaş futbol takımı taraftarı olan Orgeneral Pervez Müşerref döneminde, 1999 yılında ve kansız şekilde gerçekleşmiştir. Bu bağlamda, ülkede 70 yıllık süreçte tam 19 farklı isim, 22 farklı dönemde Başbakanlık görevini üstlenmiştir. Aktif siyasi kariyeri devam Navaz Şerif, 1990-1993, 1997-1999 ve 2013-2017 dönemlerinde üç farklı defalar Başbakan olarak görev yapmış istisnai bir isimdir. Benzer şekilde, 2007 yılında bir suikasta kurban giden kadın lider Benazir Butto da[25], 1988-1990 ve 1993-1996 dönemlerinde iki kez Başbakanlık yapmıştır. Ayrıca ülkede siyasal şiddet de çok yaygındır. Öyle ki, Liyakat Ali Han ve Benazir Butto gibi siyasi liderler ve onlarca başka Pakistanlı siyasetçi, suikastlar sonucunda hayatlarını kaybetmişlerdir. Bunlara ek olarak, özellikle Afganistan sınırında etkili olan radikal İslamcı terör örgütleri de Pakistan’da siyasi ve ekonomik istikrara zarar veren tehlikeli durumlara neden olmaktadırlar.

Pakistan’da günümüze kadar işbaşı yapan Başbakanlar şunlardır:[26]

  1. Liyakat Ali Han (1947-1951),
  2. Havaja Nazimuddin (1951-1953),
  3. Muhammed Ali Buğra (Bogra) (1953-1955),
  4. Muhammed Ali Çaudri (1955-1956),
  5. Hüseyin Şahid Sühreverdi (1956-1957),
  6. İbrahim İsmail Çundrigar (1957-1957),
  7. Feruz Han Nun (1957-1958),
  8. Nurul Emin (1971-1971),
  9. Zülfikar Ali Butto (1973-1977),
  10. Muhammed Han Junejo (1985-1988),
  11. Benazir Butto (1988-1990), (1993-1996),
  12. Navaz Şerif (1990-1993), (1997-1999), (2013-2017),
  13. Mir Zaferullah Han Cemali (2002-2004),
  14. Çaduri Şucat Hüseyin (2004-2004),
  15. Şevket Aziz (2004-2007),
  16. Yusuf Rıza Gilani (2008-2012),
  17. Şahid Hakan Abbasi (2017-2018),
  18. İmran Han (2018-2022),
  19. Şahbaz Şerif (2022-2023).

Ülkede bugüne kadar görev yapan Cumhurbaşkanları şu kişilerdir:

  1. İskender Mirza (1956-1958),
  2. Muhammed Eyüb Han (1958-1969),
  3. Ağa Muhammed Yahya Han (1969-1971),
  4. Zülfikar Ali Butto (Bhutto) (1971-1973),
  5. Fazal Elahi Çaudhri (1973-1978),
  6. Muhammed Ziyâülhak (1978-1988),
  7. Gulam İshak Han (1988-1993),
  8. Faruk Leghari (1993-1997),
  9. Muhammed Refik Tarar (1998-2001),
  10. Pervez Müşerref (2001-2008),
  11. Asıf Ali Zerdari (2008-2013),
  12. Memnun Hüseyin (2013-2018),
  13. Arif Alvi (2018-).

2018 yılında Pakistan’ın Cumhurbaşkanı seçilen diş hekimi Arif Alvi, 5 yıllık görev süresinin sonundadır ve anayasa gereği bir dönem daha 5 yıllığına aday olma hakkı bulunmaktadır. Bu bağlamda, parlamento seçimlerinin ardından 9 Mart 2024’e kadar ülkede Cumhurbaşkanlığı seçiminin de yapılması gerekmektedir.

İmran Han

Pakistan’da 2018 yılında eski bir kriket yıldızı olan ve karizmatik kişiliğiyle Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a benzetilen İmran Han Başbakan seçilmiştir. Çok popüler bir siyasetçi olan İmran Han, ABD-Çin denkleminde kalkınma amacıyla Pekin’e yakın bir siyaset gütmesinin de etkisiyle olabilir, 2022’de adeta bir parlamento darbesiyle güvensizlik oyu verilerek iktidardan düşürülmüştür.[27] Nitekim Han, görevden alınınca ABD’yi suçlamış ve kendisine yönelik bir komplo düzenlendiğini iddia etmiştir.[28] Han’ın yerine ise eski Başbakan Navaz Şerif'in kardeşi Şahbaz Şerif görev yapmaya başlamıştır. Ülkeyi genel seçimlere kadar yönetecek geçici hükümetin Başbakanı Anvarul Hak Kakar ise 14 Ağustos 2023'te yemin ederek görevine başlamıştır. Eski Pakistan Başbakanı İmran Han, kısa süre önce ise devlet sırlarını ifşa ve yolsuzlukla suçlanmış ve hapis cezası alarak siyasi kariyerine engel getirilmiştir.[29] Siyaseten men cezası alan ve hapse konulan Han, buna karşın yüzde 60 civarında destekle[30] ülkedeki en popüler siyasetçi olmaya devam etmektedir. Han’ın partisi Pakistan Adalet Hareketi-PTI’nin de genel seçimlerden başarıyla çıkması beklenmektedir.

Gallup’a göre, 2023 yılı Haziran-Temmuz ayı itibariyle Pakistan’daki en popüler siyasetçiler[31]

2024 Genel Seçimleri Analizi

Pakistan’da 8 Şubat Perşembe günü düzenlenecek olan genel seçimlerde oy kullanmaya hakkı olan 127 milyon civarında seçmen olduğu belirtilmektedir.[32] Ülkede, genel seçimlerde iddialı olması beklenen üç büyük siyasi parti bulunmaktadır. 3 kez Başbakanlık yapan ve kısa süre önce Londra’dan dönerek partisinin Başbakan adayı olarak hareketin başına geçen Navaz Şerif[33], Pakistan Müslüman Ligi-Navaz Partisi’nin (PML-N) adayı olarak seçimlere iddialı girmektedir. Şerif ailesinin domine ettiği merkez sağ çizgideki PML-N[34], 2023 yılı ortalarında yapılan anketlere göre, halkın en az yüzde 20’sinin oy vermeyi düşündüğü popüler bir siyasal oluşumdur.[35] Nitekim partinin Başbakan adayı Navaz Şerif de yüzde 36 gibi yüksek bir popülariteye sahiptir.[36] Ancak Şerif’in geçmişte 3 kez Başbakan olarak görev yapması ve hakkındaki yolsuzluk iddiaları kendisi ve partisi adına önemli bir dezavantajdır.[37]

Navaz Şerif

Ancak Şerif ve partisinin önündeki en büyük engel, kişisel ratingi yüzde 60’ları, popülist merkez partisi PTI’ye (Pakistan Tehreek-e-Insaf)[38] verilen destek de yüzde 42’yi bulan İmran Han’dır.[39] Kendisine siyaset yasağı getirilen Han, buna karşın partisinin başına destek verdiği avukat Gohar Ali Han’ın geçmesini sağlamıştır. Lakin Pakistan Seçim Komisyonu, ordunun destek vermediği İmran Han ve partisinin önünü kesmek adına bir karar almış ve PTI’nin seçime kriket sopası sembolüyle özdeşleşen tek listeli bir siyasi parti olarak girmesine izin vermemiştir.[40] PTI ise, buna tepki olarak bağımsız adaylarla seçime girme kararı almıştır.[41] Bu durum PTI’nin performansını olumsuz etkileyecek olsa da, Pakistan halkının bu tarz anti-demokratik kararlara tepki olarak Han’ın partisine yoğun destek vermesi ve büyük bir seçim zaferi kazandırması da ihtimal dahilindedir.

İmran Han’ın partisi PTI, seçime sembolü ve tek listesiyle değil, bağımsız adaylarla katılabilecek

Ülkede iktidara uzanabilecek durumdaki üçüncü önemli siyasi aktör ise, Zülfikar Ali Butto’nun kurucusu olduğu sosyal demokrat/sol çizgideki Pakistan Halk Partisi-PPP’dir.[42] Eski ünlü Pakistan Başbakanı Benazir Butto ve eşi Asıf Ali Zerdari’nin tek oğulları olan 1988 doğumlu genç siyasetçi Bilavel Butto Zerdari’nin başında olduğu parti, anketlerde yüzde 12-15 düzeyinde desteğe sahip durumdadır.[43] PPP, PTI’ya çıkarılan engeller nedeniyle seçimde beklenenden yüksek oy oranına da ulaşabilir.

Bilavel Butto Zerdari

PTI’nin durumu nedeniyle Pakistan’da seçimlerin sonucu hakkında öngörüde bulunmak zor olsa da, seçimin bu üç parti arasında geçmesini beklemek daha doğru olacaktır. Ancak daha da önemlisi, seçim sürecinde halkla güvenlik güçleri ve farklı siyasi partilerin temsilcileri arasında gerginlik ve çatışmaların yaşanması durumunda, ordunun baskısıyla seçimlerin ertelenmesi ihtimalidir. Bu durum, ülkede geçmişte yaşananlar da göz önünde alındığında, çok da ihtimal dışı bir durum kesinlikle değildir. Bu anlamda, ilerleyen aylarda Pakistan'da siyasi krizin derinleşmesi durumunda yeniden askeri bir yönetimin kurulması ihtimali de kesinlikle dışlanmamalıdır. Buna karşın, İmran Han ve partisinin popülaritesinin daha da artması ve halkla devletin karşı karşıya gelmesi durumunda, Türkiye’de popülist İslamcı Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ve partisi AK Parti’nin yükselişine benzeyen bir hikâyenin Pakistan’da başlaması da bence akla yatkın ve gayet mümkündür. Bu anlamda, şu an için herşey oldukça belirsizdir ve seçim sürecinde neler yaşanacağı bize gelecek adına fikir verecektir. 

Sonuç

Sonuç olarak, nükleer bir güç olarak küresel siyasetin ve İslam dünyasının çok önemli bir aktörü olan Pakistan, bu hafta içerisinde genel seçimlerini düzenlemeye çalışacaktır. Bu seçimler öncesinde, ülkedeki devlet kurumları (temelde Pakistan Ordusu) ile sorunlar yaşayan İmran Han ve Partisi PTI’ye ciddi engeller çıkarılması, Pakistan'daki demokratik rekabete ve halk iradesine gölge düşürmüştür. Buna karşın, radikalizm, terör ve istikrarsızlık sorunlarıyla mücadele eden Pakistan’da siyasi makamların daha sorumlu ve devlet kurumlarıyla uyumlu hareket etmeleri de bir tercihten öte bir zorunluluktur. Bu bağlamda, Pakistan halkının tercihleri belirleyici olacak gibi gözükse de, seçimleri PTI’nin bağımsız adaylarının kazandığı bir durum dahi, Pakistan Ordusu, perde arkasından bağımsız adayları zorlayarak kendi istediği bir hükümetin kurulmasını ve bir kez daha Navaz Şerif’in Başbakan olmasını zorlayabilir. Ayrıca, seçime katılım oranı da kuşkusuz sonuçlarda etkili olacaktır. Ancak tüm bunların ötesinde, Pakistan'daki genel seçimlere dair daha keskin ve iddialı yorumlar yapabilmek için, elbette bu ülkenin uzmanı olmak gerekmektedir.

Kapak Fotoğrafı: The New Arab (2023), “Pakistan national elections to be held towards end of January 2024”, 21.09.2023, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.newarab.com/news/pakistan-national-election-be-held-end-january-2024.

Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

 

KAYNAKÇA

 

DİPNOTLAR

[1] P: Pencap, A: Afganya (ülkenin kuzeybatı bölgesi), K: Keşmir, S: Sind(h) ve Tan: ülkesi (yeri). Bakınız; MepaNews (2021), “Pakistan nasıl kuruldu?”, 14.08.2021, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.mepanews.com/pakistan-nasil-kuruldu-28650h.htm.

[2] Database.earth (2024), “World Population by Country in 2024”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://database.earth/population/by-country/2024#:~:text=In%202024%2C%20the%20world%20reached,of%201%2C425%2C178%2C782%20people%20in%20total.

[3] Worldometer, “Largest Countries in the World (by area)”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.worldometers.info/geography/largest-countries-in-the-world/.

[4] The World Factbook, “Pakistan”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/#people-and-society.

[5] Statista.com (2024), “Top 25 countries with the largest number of Muslims in 2022 (in millions)*”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.statista.com/statistics/374661/countries-with-the-largest-muslim-population/.

[6] The World Factbook, “Pakistan”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/#people-and-society.

[7] Türk Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, “Pakistan”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/pakistan.

[8] BBC News (2023), “Pakistan country profile”, 21.03.2023, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12965779.

[9] IMF (2023), “World Economic Outlook Database”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPD,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1.

[10] IMF (2023), “Download World Economic Outlook database: October 2023”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=512,914,612,171,614,311,213,911,314,193,122,912,313,419,513,316,913,124,339,638,514,218,963,616,223,516,918,748,618,624,522,622,156,626,628,228,924,233,632,636,634,238,662,960,423,935,128,611,321,243,248,469,253,642,643,939,734,644,819,172,132,646,648,915,134,652,174,328,258,656,654,336,263,268,532,944,176,534,536,429,433,178,436,136,343,158,439,916,664,826,542,967,443,917,544,941,446,666,668,672,946,137,546,674,676,548,556,678,181,867,682,684,273,868,921,948,943,686,688,518,728,836,558,138,196,278,692,694,962,142,449,564,565,283,853,288,293,566,964,182,359,453,968,922,714,862,135,716,456,722,942,718,724,576,936,961,813,726,199,733,184,524,361,362,364,732,366,144,146,463,528,923,738,578,537,742,866,369,744,186,925,869,746,926,466,112,111,298,927,846,299,582,487,474,754,698,&s=NGDPDPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1.

[11] UNDP, “Human Development Insights”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://hdr.undp.org/data-center/country-insights#/ranks.

[12] Freedom House (2023), “Pakistan”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://freedomhouse.org/country/pakistan/freedom-world/2023.

[13] BBC News (2023), “Pakistan country profile”, 21.03.2023, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.bbc.com/news/world-south-asia-12965779.

[14] ICAN, “Which countries have nuclear weapons?”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.icanw.org/nuclear_arsenals.

[15] Global Firepower (2024), “2024 Military Strength Ranking”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.globalfirepower.com/countries-listing.php.

[16] Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı, “Pakistan'ın Siyasi Görünümü”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.mfa.gov.tr/pakistan-siyasi-gorunumu.tr.mfa.

[17] A.g.e.

[18] İNSAMER, “Pakistan”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.insamer.com/tr/ulke-profili-pakistan/.

[19] WITS, “Pakistan”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/PAK/Year/LTST/TradeFlow/EXPIMP/Partner/by-country.

[20] Davut Şahbaz (2022), Pakistan Tarihi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, s. 19.

[21] A.g.e., ss. 15-18.

[22] A.g.e., s. 158.

[23] İNSAMER, “Pakistan”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.insamer.com/tr/ulke-profili-pakistan/.

[24] Muhammet Nazım Taşcı (2022), “Pakistan'da hiçbir başbakan 5 yıllık görev süresini tamamlayamadı”, Anadolu Ajansı, 04.04.2022, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.aa.com.tr/tr/dunya/pakistanda-hicbir-basbakan-5-yillik-gorev-suresini-tamamlayamadi/2554487.

[25] Yeni Şafak (2007), “FLAŞ: Benazir Butto suikast sonucu öldürüldü”, 27.12.2007, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.yenisafak.com/dunya/flas-benazir-butto-suikast-sonucu-olduruldu-89883.

[26] Muhammet Nazım Taşcı (2022), “Pakistan'da hiçbir başbakan 5 yıllık görev süresini tamamlayamadı”, Anadolu Ajansı, 04.04.2022, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.aa.com.tr/tr/dunya/pakistanda-hicbir-basbakan-5-yillik-gorev-suresini-tamamlayamadi/2554487.

[27] Euronews (2023), “Siyasi çalkantıdaki Pakistan'da genel seçimler 8 Şubat'ta yapılacak”, 02.11.2023, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://tr.euronews.com/2023/11/02/siyasi-calkantidaki-pakistanda-genel-secimler-8-subatta-yapilacak.

[28] Alia Chughtai & Abid Hussain (2024), “Pakistan elections 2024: Which are the major political parties?”, AlJazeera, 03.02.2024, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.aljazeera.com/news/2024/2/3/pakistan-elections-2024-here-are-the-major-political-parties.

[29] Euronews (2023), “Pakistan'da eski Başbakan İmran Han'a 'devlet sırlarını ifşa' suçlaması”, 23.10.2023, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://tr.euronews.com/2023/10/23/pakistanda-eski-basbakan-imran-hana-devlet-sirlarini-ifsa-suclamasi; BBC News Türkçe (2024), “Eski Pakistan Başbakanı İmran Han ve eşi, yolsuzluk suçlamasıyla 14 yıl hapis cezasına çarptırıldı”, 30.01.2024, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.bbc.com/turkce/articles/cmlgn0elwjyo.

[30] Gallup Pakistan (2023), “National Public Opinion Poll June-July 2023”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://gallup.com.pk/wp/wp-content/uploads/2023/09/Public-Pulse-Report-June-2023-3.pdf, s. 33.

[31] A.g.e.

[32] Muhammet Nazım Taşcı (2023), “Pakistan'da yapılacak genel seçimlerde seçmen sayısının yaklaşık 127 milyon olduğu açıklandı”, Anadolu Ajansı, 19.09.2023, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.aa.com.tr/tr/dunya/pakistanda-yapilacak-genel-secimlerde-secmen-sayisinin-yaklasik-127-milyon-oldugu-aciklandi/2996209.

[33] Euronews (2023), “Pakistan’ın eski başbakanı Şerif, koltuğu için ülkesine döndü”, 21.10.2023, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://tr.euronews.com/2023/10/21/pakistanin-eski-basbakani-serif-koltugu-icin-ulkesine-donuyor.

[34] Web sitesi için, bakınız; https://pmln.org/.

[35] Gallup Pakistan (2023), “National Public Opinion Poll June-July 2023”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://gallup.com.pk/wp/wp-content/uploads/2023/09/Public-Pulse-Report-June-2023-3.pdf, s. 35.

[36] A.g.e., s. 33.

[37] Independent Türkçe (2024), “Pakistan’daki 2024 seçimleri ve jeopolitik karışıklıklara etkileri”, 31.01.2024, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.indyturk.com/node/694941/d%C3%BCnya/pakistan%E2%80%99daki-2024-se%C3%A7imleri-ve-jeopolitik-kar%C4%B1%C5%9F%C4%B1kl%C4%B1klara-etkileri.

[38] Web sitesi için, bakınız; https://www.insaf.pk/.

[39] Gallup Pakistan (2023), “National Public Opinion Poll June-July 2023”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://gallup.com.pk/wp/wp-content/uploads/2023/09/Public-Pulse-Report-June-2023-3.pdf, ss. 33-35.

[40] Ayaz Gul (2024), “Pakistan’s PTI Barred From Using Cricket Bat Electoral Symbol”, VOA, 14.01.2024, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.voanews.com/a/pakistan-s-pti-barred-from-using-cricket-bat-electoral-symbol-/7439552.html.

[41] Ahmed Bilal Mehboob (2024), “Candidates for Election 2024”, Dawn, 28.01.2024, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://www.dawn.com/news/1809216.

[42] Web sitesi için, bakınız; https://www.ppp.org.pk/.

[43] Gallup Pakistan (2023), “National Public Opinion Poll June-July 2023”, Erişim Tarihi: 05.02.2024, Erişim Adresi: https://gallup.com.pk/wp/wp-content/uploads/2023/09/Public-Pulse-Report-June-2023-3.pdf, s. 35.


Gönderen zaman: Hiç yorum yok:

1 Şubat 2024 Perşembe

Yeni Kitap Bölümü: "21. Yüzyıla Damgasını Vuracak Büyük Güç Rekabeti: ABD-Çin İlişkileri"

İstanbul Aydın Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler bölümü öğretim üyesi ve Uluslararası Politika Akademisi (UPA) Kurucu Genel Koordinatörü Doç. Dr. Ozan Örmeci ile Kıbrıs İlim Üniversitesi öğretim üyeleri ve UPA yazarları Dr. Sina Kısacık ile Dr. Gamze Helvacıköylü'nün birlikte hazırladıkları "21. Yüzyıla Damgasını Vuracak Büyük Güç Rekabeti: ABD-Çin İlişkileri" adlı çalışma, editörlüğünü Prof. Dr. Hasret Çomak, Doç. Dr. Burak Şakir Şeker ve Dr. Huriye Yıldırım Çınar'ın yaptıkları Küresel Aktörler ve Büyük Güç Rekabeti adlı kitapta yayımlandı. Nobel Akademik Yayıncılık tarafından basılan 808 sayfalık eserde, bu çalışma gibi birçok önemli makale ve bölüm yer almaktadır. Aşağıdaki linklerden bu bölümü okuyabilir ve kitaba erişebilirsiniz.

Kitap kapağı

Prof. Dr. Hasret Çomak

Kitabı alabileceğiniz linkler;

Kitap Yurdu

Nobel Akademik Yayıncılık


Gönderen zaman: Hiç yorum yok:

Fransa’da Yeni Başbakan Gabriel Attal Oldu

 

Giriş

Şu sıralar Türkiye’de pek gündem olmayan Avrupa’nın lider ülkelerinden Fransa’da, 9 Ocak 2024 itibariyle yaşanan önemli bir siyasal değişim Fransa ve Avrupa basınında gündem yarattı. Öyle ki, 16 Mayıs 2022 tarihinden beri Fransa Başbakanı olarak görev yapan Elisabeth Born, yerini, 9 Ocak 2024 itibariyle, 2023 yılı Temmuz ayından beri Milli Eğitim ve Gençlik Bakanı olarak görev yapmakta olan genç siyasetçi Gabriel Attal’a bıraktı. Bu yazıda, uygulanan yarı-Başkanlık sistemi nedeniyle Cumhurbaşkanı’nın gölgesinde kalmasına karşın Fransa’da önemli bir siyasi makam olan ve geçmişte birçok önemli siyasetçi için[1] Cumhurbaşkanlığına giden yolu da açan Başbakanlık makamına (Hôtel de Matignon ya da Matignon Köşkü’ne) ulaşan Attal’ı sizlere tanıtmaya çalışacağım.

Gabriel Attal: Cinsel Kimliğinin Ötesinde Başarılı Bir Genç Siyasetçi

Uluslararası basında Başbakan olması daha ziyade “ülke tarihinin en genç ve ilk açık eşcinsel Başbakanı” olarak lanse edilen[2] Gabriel Attal, aslında, gençliği -1989 doğumlu ve henüz 34-35 yaşındadır- ve açıktan eşcinsel (gay) kimliğini benimsemesinin yanında, siyasette kısa sürede yükselmeyi başarmış istisnai bir başarı hikâyesidir.

16 Mart 1989 tarihinde, tam da Fransa’nın 1789 Fransız Devrimi ile Cumhuriyet rejimine geçmesinin 200. yıldönümünde Île-de-France bölgesinin Clamart şehrinde doğan Gabriel Attal, Tunuslu ve Yahudi kökenli bir avukat ve film yapımcısı baba (Yves Attal) ile Rus-Yunan kökleri olan ve bir film yapım şirketinde çalışan bir annenin (Marie de Couriss) çocuğu olarak dünyaya gelmiştir.[3] Attal, Rus kökenli annesi nedeniyle, küçük yaştan itibaren Ortodoks Hıristiyan inancına göre yetiştirilmiştir.[4] Üç kız kardeşi ile birlikte Paris’in 13. ve 14. bölgelerinde (arrondissement) büyüyen Attal, 6. bölgedeki köklü bir özel okul olan École Alsacienne’da eğitim aldıktan sonra, yükseköğretim alanındaki ilk diplomasını, 2008-2011 yılları arasında okuduğu Panthéon-Assas Üniversitesi’nden Hukuk alanında almıştır. 2012’de ise, Paris Siyasi Bilimler Akademisi’nde Halkla İlişkiler alanında yüksek lisans derecesine hak kazanmıştır. Bu süreçte, Attal, 2009-2010 döneminde Roma’daki Fransız Akademisi’nde Éric de Chassey ile çalışarak uluslararası deneyim de kazanmıştır.

Siyasete ilk ilgisi 2006 yılındaki emek yanlısı öğrenci gösterileriyle başlayan Gabriel Attal, bu yıl içerisinde Fransa’da merkez solun uzun yıllar boyunca etkili olmayı başarmış ana aktörü Sosyalist Parti’ye (PS) katılmıştır. 2012 yılında François Hollande’ın Cumhurbaşkanlığı kampanyası döneminde tanınmış sosyalist kadın siyasetçi ve eski Sosyal İşler ve Sağlık Bakanı (2012-2017) Marisol Touraine’in yanında staj yaparak PS çevresini iyi öğrenen Attal, daha sonra da Sağlık Bakanlığı’nda Touraine’in yanında danışman olarak çalışmıştır. Attal, gelecekte etkili bir siyasetçi olabileceğini o dönemde verdiği bir röportajla da göstermiştir.[5] 2014 yerel seçimlerinde PS adına Vanves komününden belediye meclisi üyesi de seçilen Attal, 2016-2017 döneminde PS’de yaşanan iç çalkantılar sürecinde yeni umut olarak öne çıkan Ekonomi Bakanı Emmanuel Macron’un kurduğu En Marche!/LREM (Cumhuriyet Yürüyüşü) hareketine/partisine (sonradan Rönesans Partisi adını almıştır) katılmıştır. Bu anlamda, Attal, Macron’a ilk günden beri destek veren, ancak kısa süre öncesine kadar Cumhurbaşkanı’nın yakın çevresinde yer almayan bir siyasetçi olarak değerlendirilmektedir.[6] Macron döneminde de siyasal kariyerindeki yükselişi devam eden, Attal, 2018-2020 döneminde, Édouard Philippe’in Başbakanlığı döneminde Milli Eğitim ve Gençlik Bakanı Jean-Michel Blanquer nezdinde Devlet Sekreteri olarak gençlik ve ulusal genel hizmet konuları ile ilgilenmiştir. 2020 yılındaki yerel seçimlerde LREM listesinden tekrar Vanves belediye meclisine seçilmiştir. 2020-2022 yıllarında, Jean Castex hükümetinde çok genç bir yaştayken Hükümet Sözcüsü olan Attal, 2022 yılında kurulan Élisabeth Borne hükümetinde önce Kamu Hesapları Bakanı olarak görev yapmış, 2023 yılında da yeni Milli Eğitim Bakanı olarak atanmıştır. Attal, 9 Ocak 2024 tarihinde ise, Cumhurbaşkanı Macron tarafından ülkenin yeni Başbakanı olarak görevlendirilmiş ve böylelikle 34 yaşında Başbakan olarak Fransa tarihinin en genç ve ilk eşcinsel Başbakanı unvanını almıştır. Görevi devralırken yaptığı konuşmada Fransa’nın sloganı olan “Özgürlük, Eşitlik ve Kardeşlik” ilkelerinin kendisine yol gösterici olacağını dile getiren Attal, Cumhurbaşkanı Macron’la birlikte “kaderimizi kontrol etmek ve Fransız potansiyelini ortaya çıkarmak tek hedefimiz olacak” demiş ve güvenlik ve göçle mücadelenin ülkesi için başat meseleler olduğunu aktarmıştır.[7]

Gay olduğunu yıllardır Fransa kamuoyundan gizlemeyen Attal, iddialara göre uzun süre şimdilerde Fransa Dışişleri ve Avrupa Bakanı olan Stéphane Séjourné ile sevgili olmuş, ancak iki yıl kadar önce sevgilisinden ayrılmıştır.[8] IPSOS’un güncel anketlerine göre, Cumhurbaşkanı Macron, eski Başbakan Edouard Philippe ve güçlü muhalif lider Marine Le Pen’in önünde Fransa’nın en popüler siyasetçisi durumunda olan Gabriel Attal[9], çeşitli siyasi analizlerde Macron sonrasında veya olası bir Macron’un ara verdiği dönemde favori Cumhurbaşkanı adaylarından birisi olarak ön plana çıkarılmaktadır.[10] Ancak Attal, bu süreçte, aşırı sağcı gruplar tarafından yönlendirilen homofobik (gay karşıtı) ve anti-Semitik (Yahudi düşmanı) bazı saldırılara maruz kalmaktadır.[11] Attal’ın çok genç olması da, bazı kişilerin eleştirilerine neden olmaktadır. Herşeye rağmen, Gabriel Attal, kendi yolunda ilerlemeye devam etmekte ve parlak bir siyasi kariyer inşa etmektedir. Cumhurbaşkanı Macron ise, muhtemelen kendisine ciddi bir rakip olarak görmediği Attal’ın, yarattığı değişim rüzgârı ve sandığa gitmekte genelde isteksiz davranan gençlerden aldığı büyük destekle, 2024 Haziran Avrupa Parlamentosu seçimlerinde partisi Rönesans’ın Marine Le Pen ve AB-şüpheci partisi RN (Ulusal Birlik) karşısında büyük hezimete uğramaktan kurtarmasını ummaktadır.[12] Ayrıca okullarda zorbalık konusunda önlemler geliştirmeye çalışan Attal’a, Fransız first-ladysi ve Macron’un eski öğretmeni ve akıl hocası Brigitte Macron’un da büyük destek verdiği ifade edilmektedir.[13] Attal ise, Macron’a olan desteğini, “Ben bir askerim, bana nerede faydalı olacağımı ve nereye gitmem gerektiğini söylüyorlar” diyerek göstermek istemiştir.[14]

Attal’ın Fikirleri ve Bazı Politikaları

Şu sıralar Fransa’nın en popüler siyasetçisi olmayı başaran Gabriel Attal, ülkesinde “Mini Macron” yani “Küçük Macron” lakabıyla bilinmektedir.[15] Hatta muhalefet lideri Marine Le Pen, bunu bir eleştiri konusu yapmaktadır.[16] Bunun sebebi ise, kuşkusuz, Attal’ın genç yaşında önemli siyasi görevler üstlenmesidir. 34 yaşında Başbakan olan Attal öncesinde, bu göreve gelen en genç kişi ise 1984 yılında Başbakan olan Laurent Fabius olmuştur. Amerika’nın Sesi (VOA) kuruluşunun bir değerlendirmesine göre, Attal’ın Fransa kamuoyunda tanınması ve yıldızının parlaması, Covid-19 (koronavirüs) döneminde Hükümet Sözcüsü olarak sık sık kameraların önüne çıkmasıyla mümkün olmuştur.[17] Bu sayede tanınan Attal, ilerleyen aylarda da hep kendisinden söz ettirmiş ve ilginç bir şekilde Fransa’da halkın, özellikle de gençlerin desteğini kazanmıştır.

Gabriel Attal, Milli Eğitim Bakanı olarak görev yaptığı dönemde, laiklik ilkesine anayasasında özel olarak yer veren -Türkiye’ye benzer şekilde- az sayıdaki ülkeden birisi olan Fransa’da okullara abaya (çarşaf) giyerek girilmesini yasaklayarak dikkat çekmiş ve çeşitli eleştiriler almıştır.[18] Bu konuda İslam dünyasında olumsuz algılanmakla birlikte, Fransa ve Avrupa ülkelerinde İslami kıyafet ve yaşam tarzlarının baskın hale gelmemesi konusunda genel bir toplumsal uzlaşı bulunmaktadır. Bu nedenle, Attal’ın bu tavrı Fransa ve Avrupa genelinde olumlu karşılanacakken, İslam dünyasında özellikle radikal gruplarda tepkilere neden olması mümkündür. Ayrıca 27 Ağustos 2023’te alınan abaya yasağı kararı, kişi hak ve özgürlükleri ihlal ettiği gerekçesiyle Fransa’da bazı çevrelerce Danıştay’a taşınmış; ancak Danıştay, yasağın “özel hayata saygı, ibadet ve eğitim haklarını ihlal etmediğine” hükmetmişti.[19] Bu manada, Attal’ın kararının hukuka uygunluğu da herhangi bir tartışma konusu değildir.

Ünlü İngiliz haber ajansı BBC’nin Paris muhabiri Hugh Schofield’e göre, Gabriel Attal, Fransa’da Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un başlattığı ve eski sağ-sol ayrımını ortadan kaldırarak yeni bir siyasal düzen getirdiği yeni döneme iyi uyum sağlamış ve abaya yasağı ve okullarda zorbalığa karşı önlemler alınması gibi köşeli kararlarıyla da cesur bir siyasetçi olduğunu göstermiştir.[20] Başbakanlığı devralırken yaptığı konuşmada Attal’ın göç konusunu güvenlikle birlikte değerlendirmesi ise, soldan gelmesine karşın, yasa dışı veya kayıt dışı göç konusunda çok ılımlı bir siyasetçi olmadığı algısını yaratmıştır ki, bu konuda da ne yazık ki Fransa ve Avrupa kamuoyu büyük ölçüde sağ/aşırı sağ fikirlere eğilimlidir.

Bunun yanında, Gabriel Attal, Başbakan olarak Ulusal Meclis’te yaptığı önemli bir konuşmada, orta sınıfın ekonomik imkânlarının geliştirilmesine yönelik çalışacağını açıklayarak dikkat çekmiş ve özellikle kullandığı “ces Français de l’entre-deux” yani “arafta kalan Fransızlar” ifadesiyle[21] kararsız ve apolitik seçmenleri etkileyecek yeni bir siyasi jargon üretmeyi başarmıştır. Meclis çoğunluğu olmayan bir hükümetin başında olan Attal, toplu konutlar[22] ve sağlık hizmetlerinde reform[23] gibi konularda yaptığı çıkışlarla sosyal (toplumsal) yönünde ortaya koymaya çalışmaktadır.

Attal’ın yarattığı dinamizme karşın, şu sıralar Fransa’da tarım sektöründe yaşanan kriz dikkat çekmektedir. Hatta tepkiler, Başbakan'ın çiftçilerin kullandığı dizel yakıta yönelik devlet sübvansiyonlarını kademeli olarak azaltma planından vazgeçtiğini açıklamasına rağmen şiddetli protestolara dönüşmüş durumdadır.[24] Bu, Sarı Yelekliler (Gilet Jaunes) hareketine benzeyen güçlü bir toplumsal tepkidir ve yeni Başbakan Attal’ın maruz kaldığı ilk ciddi siyasi krizdir.

Sonuç

Sonuç olarak, Fransa’nın yeni Başbakanı Gabriel Attal, gençliği ve farklı cinsel yönelimiyle adından söz ettiren genç ve başarılı bir siyasetçi ve iyi bir hatip olarak dikkat çeken, ancak daha çok Cumhurbaşkanı Macron’un “protégé”si olarak algılanan bir siyasetçidir. Siyasette her ülkenin farklı koşulları ve farklı bir siyasal kültürü olmakla birlikte, Attal’ın anketlerde ortaya çıkan yüksek popülaritesi, Fransa koşullarında şimdilik iyi bir desteği olduğunu göstermektedir. Bunun sebebi ise, bizce, Üçüncü Dünya ülkelerinin aksine, temel yaşam sorunları ciddi seviyelerde olmayan demokratik Batı ülkelerinde, insanların genç başarı hikâyelerine sempati duyması olabilir. Ancak ekonomik sorunların derinleşmesi gibi hâllerde, bu gibi sempati unsurları yeterli olmayacaktır. Bu nedenle, yapısal sorunları çözmeye ve hafifletmeye çalışmak, yeni Başbakan ve hükümet için daha önemli bir mesele olmalıdır.

Lakin her koşulda, insanları farklı inanç ve tercihlerine göre yargılamak adilane bir tutum değildir. Nasıl ki yeni Başbakan'ın cinsel kimliğine yönelik saldırılar hoş değilse, benzer şekilde, Fransa’da dini inanç ve tercihlere de aynı özgürlük ve hoşgörünün gösterilmesi en büyük dileğimizdir. Zira insanların beyinlerinin içi, ne giydiklerinden çok daha önemli ve demokrasi açısından da daha etkilidir. Yoğun Müslüman nüfusu olan Fransa’nın bu konudaki endişeleri haklı olmakla birlikte, bu konularda daha özgürlükçü yollar bulmak ve insanları zaman içerisinde modern yaşama adapte etmeye çalışmak da pekâlâ mümkündür. Bu konudaki iyi bir örnek ise, Müslüman nüfusunu modernleştirmeyi başaran ve dini özgürlükleri de genişleten Türkiye'dir. 

Doç. Dr. Ozan ÖRMECİ

 

[1] Beşinci Cumhuriyet döneminde önce Başbakanlık sonra Cumhurbaşkanlığı yapan Fransız siyasetçiler Georges Pompidou ve Jacques Chirac’tır.

[2] Bakınız; https://www.dw.com/tr/fransan%C4%B1n-yeni-ba%C5%9Fbakan%C4%B1-34-ya%C5%9F%C4%B1ndaki-gabriel-attal/a-67929257; https://www.voaturkce.com/a/fransa-en-genc-ve-ilk-escinsel-basbakan-gabriel-attal-kim/7432793.html; https://tr.euronews.com/2024/01/09/fransanin-yeni-basbakani-34-yasindaki-gabriel-attal-oldu.

[3] Attal’ın biyografik bilgileri şu sitelerden derlenmiştir:

[4] https://www.politico.eu/article/11-things-know-gabriel-attal-france-youngest-prime-minister-emmanuel-macron-government-reshuffle/.

[5] https://www.youtube.com/watch?v=H8COY9oGaxg&t=22s.

[6] https://www.politico.eu/article/11-things-know-gabriel-attal-france-youngest-prime-minister-emmanuel-macron-government-reshuffle/.

[7] https://www.ntv.com.tr/dunya/fransanin-yeni-basbakani-belli-oldu,Ld3oZI3-kEKLxivokLZW0Q.

[8] https://www.gala.fr/l_actu/news_de_stars/gabriel-attal-separe-de-stephane-sejourne-ce-jour-ou-ils-ont-eu-un-crush-immediat_481321.

[9] https://www.ipsos.com/fr-fr/barometre-politique-ipsos-le-point.

[10] Bakınız; https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/10/09/gabriel-attal-leads-race-to-succeed-emmanuel-macron-france/; http://politikaakademisi.org/2024/01/08/macron-sonrasi-icin-fransada-liderlik-yarisi/.

[11] Bakınız; https://www.thejc.com/news/world/barrage-of-antisemitic-abuse-for-rising-young-star-of-french-politics-mfuv8olo; https://www.youtube.com/watch?v=IMWDYbWOqxA; https://www.theguardian.com/world/2024/jan/12/jewish-students-condemn-antisemitic-tweets-french-pm-gabriel-attal-homophobia.

[12] https://tr.euronews.com/2024/01/09/fransanin-yeni-basbakani-34-yasindaki-gabriel-attal-oldu.

[13] https://www.politico.eu/article/11-things-know-gabriel-attal-france-youngest-prime-minister-emmanuel-macron-government-reshuffle/.

[14] https://www.francetvinfo.fr/politique/remaniement/remaniement-gabriel-attal-un-premier-ministre-fidele-du-president-biberonne-a-l-ecole-de-la-macronie_6290568.html.

[15] https://www.voaturkce.com/a/fransa-en-genc-ve-ilk-escinsel-basbakan-gabriel-attal-kim/7432793.html.

[16] https://www.ankasam.org/macronun-secimi-gabriel-attal-ve-uluslararasi-tepkiler/.

[17] https://www.voaturkce.com/a/fransa-en-genc-ve-ilk-escinsel-basbakan-gabriel-attal-kim/7432793.html.

[18] https://www.politico.eu/article/france-emmanuel-macron-abaya-muslim-dress-ban-schools-secularism/.

[19] https://www.aa.com.tr/tr/dunya/fransanin-yeni-basbakani-gabriel-attal/3104131.

[20] https://www.bbc.com/turkce/articles/c3gy3m88xe9o.

[21] Bakınız; https://www.lemonde.fr/politique/article/2024/01/31/gabriel-attal-oriente-sa-politique-vers-les-classes-moyennes-pour-contrer-le-rn_6213985_823448.html; https://twitter.com/GAttalActu/status/1752394764337521009; https://www.lefigaro.fr/conjoncture/comment-gabriel-attal-peut-desmicardiser-la-france-20240131.

[22] https://www.lemonde.fr/societe/article/2024/01/30/le-monde-du-logement-social-sonne-par-ce-qu-il-considere-comme-un-detricotage-de-la-loi-sru_6213926_3224.html.

[23] https://www.lemonde.fr/planete/article/2024/01/30/sante-obligation-de-garde-recrutements-a-l-etranger-taxe-lapin-les-pistes-developpees-par-gabriel-attal_6213921_3244.html.

[24] Bakınız; https://www.huffingtonpost.fr/politique/article/agriculteurs-les-annonces-de-gabriel-attal-decoivent-le-monde-agricole-qui-va-continuer-les-blocages_229099.html; https://tr.euronews.com/2024/01/27/fransada-hukumetin-tavizlerine-ragmen-ciftci-eylemleri-suruyor. 


Gönderen zaman: Hiç yorum yok:
Kaydol: Kayıtlar (Atom)