Giriş
Birleşmiş Milletler'in küresel kalkınma ağı oluşturmak için kurduğu bir program olan Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), yıllardır dünyadaki istatistiki verileri toplanabilen tüm ülkeler için yaşam uzunluğu, okur-yazar oranı, eğitim ve yaşam düzeyi doğrultusunda hazırlanan bir ölçek olan İnsani Gelişmişlik Endeksi'ni (HDI) yayınlamaktadır. İlk kez 1990 yılında Pakistanlı ekonomist Mahbub ul Haq tarafından geliştirilen BM İnsani Gelişmişlik Endeksi ölçeği, 1993 yılından beri Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından düzenli olarak yayınlanmaktadır. Bu yazıda, 2025 BM İnsani Gelişmişlik Raporu'ndan önemli bazı bulgular özetlenecektir.
UNDP
2025 BM İnsani Gelişmişlik Endeksi
"A matter of choice: People and possibilities in the age of AI" (Bir tercih meselesi: Yapay Zekâ çağında insanlar ve olasılıklar) adlı bu yılki rapor, 324 sayfalık oldukça kapsamlı bir analiz ve ölçeklendirmeyi içermektedir. 6 Mayıs 2025 tarihinde yayınlanan rapor, klasik parametreler dışında, bu defa özellikle yapay zekâ (AI) konusunda önemli istastistikler sunmaktadır.
Raporun "Sunuş" metnine göre, yapay zekâ (YZ), günümüzde baş döndürücü bir hızla ilerlemekte ve YZ başarıları manşetlerde yer alırken, teknolojiyi hayali bir boşlukta ön plana çıkararak asıl önemli olanı, yani insanların seçimlerini gölgede bırakmaktadır. Oysa insanların sahip olduğu ve sürekli genişleyen özgürlükler içinde gerçekleştirebileceği seçimler, insanların değer verdikleri ve değer vermeleri için nedenleri olan yaşamlar sürmelerini hedefleyen insan gelişimi için elzem durumdadır. YZ'nin olduğu bir dünya, hem insan gelişiminin bir parçası, hem de onu ilerletmenin bir aracı olan seçimlerle doludur. Gelecekte, insani gelişim, YZ'nin neler yapabileceğine -insan benzeri olarak ne kadar algılandığına- değil, daha çok insanların hayal güçlerini harekete geçirerek ekonomileri ve toplumları yeniden şekillendirmeye ve ondan en iyi şekilde yararlanmaya bağlı olacaktır. Bu nedenle, 2025 İnsan Gelişimi Raporu, ne olacağını boş yere tahmin etmeye çalışmak yerine, tüm ülkeler için ufukta yeni gelişim yollarının belirmesi ve herkesin YZ'nin olduğu bir dünyada gelişme şansına sahip olması için hangi seçimlerin yapılabileceğini sorgulamaktadır.
Sıralama
İnsani Gelişmişlik Endeksi ölçeklendirmesinin uluslararası basın ve siyasette en yoğun ilgi gören kısmı olan devletlerin gelişmişlik sıralaması, bu yılda da Batı hâkimiyetini ve gelişmişliğini ortaya koyan istatistiklerle fark edilmiştir. Öyle ki, İzlanda'nın birinciliği aldığı sıralamada, ilk 10'da yer alan 10 ülkenin 8'i Avrupa'da (İzlanda, Norveç, İsviçre, Danimarka, Almanya, İsveç, Hollanda ve Belçika), 1'i Asya (Çin'in Hong Kong bölgesi) ve 1'i de Okyanusya kıtasında (Avustralya) yer almıştır. İlk 20'ye bakıldığında ise, Avrupalı devletlerin sayısı 12'ye (İrlanda, Finlandiya, Birleşik Krallık ve Lihtenştayn) çıkmaktadır. İlk 20'ye giren diğer devletlerin ise 3'ü Asya'dan (Singapur, Birleşik Arap Emirlikleri ve Güney Kore), 2'si Amerika'dan (Kanada ve ABD), 1'i de Okyanusya'dandır (Yeni Zelanda).
BM İnsani Gelişmişlik Endeksi 2025 ölçeklendirmesinde ilk 35 devlet
Listedeki ilk 50'ye bakıldığında zaman ise, Avrupalı devletlerin sayısı 33'e kadar çıkmaktadır. İlk 50'de yer almayı başaran Asyalı devletler arasına son yıllarda Ortadoğu ülkelerinin girmesi ise önemli bir gelişmedir. Örneğin, 15. sıradaki BAE'nin yanı sıra, İsrail listede 27., Suudi Arabistan 37., Bahreyn 38., Katar 43. ve Umman 50. sırada kendisine yer bulabilmiştir. Güney Amerika (Latin Amerika) ülkelerinden de Şili 45., Arjantin 47. ve Uruguay 48. sıradan ilk 50'ye girmeyi başarmıştır.
Türkiye ve Kuveyt gibi devletler de oldukça yüksek puanla 51. (Türkiye) ve 52. (Kuveyt) sırada yer alabilmişlerdir. Bu durum, Türkiye'deki insani gelişmişlik koşullarının olumsuz ekonomik şartlara rağmen halen iyi seviyede olduğunu göstermesi açısından önemlidir. Türkiye, ilerleyen yıllarda daha halk ve kalkınma odaklı bir siyasete yönelebilirse, kolaylıkla ilk 50'ye girer ve hatta ilk 30'u zorlayabilir. Zira 30. sıradaki devletlerle aradaki fark fazla değildir.
Ölçeğin en son sıralarında ise genelde Afrika devletleri (Güney Sudan, Somali, Orta Afrika Cumhuriyeti, Çad, Nijer, Mali, Burundi, Burkina Faso, Sierra Leone, Yemen, Madagaskar, Mozambik) ve Afganistan, Pakistan gibi bazı Asya devletleri yer almaktadır. Bu durum, bu kıtalara/devletlere yönelik daha yoğun kalkınma ve yardım programlarının gerekliliğine işaret etmektedir.
Sonuç
Sonuç olarak, 2025 BM İnsani Gelişmişlik Endeksi, bildiğimiz bir gerçeği bir kez daha yüzümüze vurmaktadır: Avrupa ve dünyanın Batı tarafının (Avrupa ve Kuzey Amerika) çok daha zengin, avantajlı ve üstün olduğu bir çağda yaşamaya devam ediyoruz. Bu bağlamda, daha birkaç on yıl öncesinde bu listede en sonlarda yer alırken şimdilerde 78. sıraya yükselen Çin Halk Cumhuriyeti'nin başarısı elbette yadsınamayacak bir gelişme ve istisnai bir ilerleme olsa da, henüz Batı hâkimiyetinin sona erdiğini düşünmek için belki de biraz erkendir.
Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder