La Turquie et Israël deviendront-ils les principaux ennemis du nouveau Moyen-Orient ?

 

Introduction

Alors que la guerre en Iran se poursuit malgré une trêve de cinq jours décrétée par le président américain Donald Trump afin de privilégier les négociations avant de cibler les infrastructures énergétiques critiques de la République islamique, une joute verbale intéressante s'engage également entre la Turquie et Israël, deux alliés traditionnels des États-Unis dans la région, dont les relations sont tendues depuis la fin des années 2000.

Dans cet article, j'analyserai les récentes déclarations hostiles de certains hommes d'État des deux camps afin de comprendre comment la relation entre Ankara et Tel-Aviv (Jérusalem) pourrait se dessiner dans le nouveau Moyen-Orient qui émergera après la fin de la crise de Gaza et de la guerre en Iran.

Relations turco-israéliennes dans les années 2000 : problématiques, mais pas totalement rompues

Après l’arrivée au pouvoir de Recep Tayyip Erdoğan, homme ambitieux issu du courant islamiste, au début des années 2000, Ankara a adopté une politique étrangère plus affirmée dans son voisinage immédiat, notamment en Europe, dans les Balkans, au Caucase, au Moyen-Orient et en Afrique. La création des Instituts Yunus Emre en 2007 et de la Présidence des Turcs de l’étranger et des communautés apparentées (YTB) en 2010 a marqué cette nouvelle orientation. La Turquie entendait s’appuyer sur l’identité sunnite, l’héritage ottoman, ainsi que l’identité et la culture turques pour accroître son influence auprès de son proche étranger. Cette transformation exigeait des hommes d’État turcs qu’ils soient plus fiers et mieux informés de leur passé, plus sensibles aux sensibilités du monde turcophone et islamique (problème palestinien ainsi que protection des États/minorités turcophones et musulmans dans le monde ; par exemple, le problème du Haut-Karabakh, la situation des musulmans de l’Arakan au Myanmar, la promotion de l’État de facto des Chypriotes turcs, la RTCN, la situation des Ouïghours en Chine, etc.), et plus critiques envers Israël en raison de son problème de longue date avec les Palestiniens.

Cette période a malheureusement coïncidé avec la transformation d'Israël, d'une démocratie de type européen en un État fondé sur une identité moyen-orientale, l'« État juif », caractérisé par une hostilité croissante, tant dans ses discours que dans ses actes, envers les Palestiniens, la République islamique d'Iran, ainsi que les gouvernements islamistes du monde entier, y compris la Turquie. Dans ce contexte, la concurrence intense et la rivalité entre Erdoğan et Netanyahu remontent à longtemps, et la première crise sérieuse entre les deux pays a éclaté en 2009, lors du Forum économique mondial de Davos. Le Premier ministre turc de l'époque, Recep Tayyip Erdoğan, avait alors interpellé le président israélien Shimon Peres avec véhémence dans le discours « d'une minute ». Ce discours a fait d'Erdoğan un héros aux yeux de millions de musulmans à travers le monde, car il s'agissait de la première contestation sérieuse d'Israël par un dirigeant d'un pays musulman puissant depuis la mort de Gamal Abdel Nasser. La crise s'est intensifiée en 2010 lorsque la flottille Mavi Marmara, organisée par le Mouvement Free Gaza et la Fondation turque pour les droits de l'homme, les libertés et l'aide humanitaire (İHH), transportant de l'aide humanitaire aux Palestiniens et visant à forcer le blocus israélien de Gaza, a été attaquée par la marine israélienne. Cette intervention brutale a coûté la vie à neuf civils turcs et à un civil turco-américain, plongeant Israël dans une situation délicate aux yeux de l'opinion publique internationale. Bien que la crise ait été résolue en 2013 grâce à la médiation du président américain Barack Obama et à l'accord du Premier ministre israélien Benjamin Netanyahu de verser des indemnités aux familles des victimes, ainsi qu'à des excuses présentées au Premier ministre turc Recep Tayyip Erdoğan, les relations entre les deux alliés traditionnels des États-Unis n'ont jamais retrouvé leur pleine normalité après cet incident (connu sous le nom d'incident de la flottille ou crise du Mavi Marmara).

Malgré la persistance des relations diplomatiques et économiques, ainsi que des efforts diplomatiques ponctuels de médiation entre les deux pays, comme en 2016 à Rome et lors de la rencontre Erdoğan-Netanyahu à New York en 2023, l'évolution structurelle du Moyen-Orient et une « main invisible » ont toujours empêché une normalisation complète des relations bilatérales. Cela est devenu flagrant lorsque Erdoğan et Netanyahu ont convenu de renforcer leurs relations à New York en septembre 2023, mais le processus a été brutalement interrompu, puis anéanti, quelques jours plus tard, par les attentats du 7 octobre (opération 'Al-Aqsa Flood') contre des citoyens israéliens. Bien que les causes de cet échec restent floues, il semble presque certain que des groupes radicaux des deux camps, opposés à un rapprochement, ont instrumentalisé l'attaque du Hamas contre Israël pour détériorer les relations bilatérales. En conséquence, quelques mois après l'attaque, les deux pays sont passés de la normalisation à la rupture des liens économiques et au maintien de relations diplomatiques et politiques minimales. Dans ce contexte, la rhétorique anti-terroriste s’est intensifiée dans les médias et dans les discours des hommes d’État des deux pays, à commencer par la violation flagrante des normes internationales par Israël à Gaza, dans le cadre de sa lutte contre le terrorisme.

Il convient d'ajouter que la Turquie est le premier pays à majorité musulmane au monde à avoir reconnu Israël en 1949 et qu'elle entretient une longue histoire d'amitié avec les Juifs et l'État d'Israël. La décision ottomane d'accueillir les Juifs sépharades après leur expulsion d'Espagne en 1492 symbolise l'amitié turco-juive traditionnelle. De plus, les deux pays, alliés indéfectibles des États-Unis, ont souvent coopéré sur de nombreux sujets, notamment la lutte contre les groupes radicaux au Moyen-Orient. En 1996, Süleyman Demirel est devenu le premier président turc à se rendre en Israël. Par ailleurs, après le tremblement de terre de Marmara en 1999, Israël a apporté une aide économique et humanitaire substantielle aux citoyens turcs. L'image d'Israël et des Juifs turcs s'est considérablement améliorée en Turquie, à l'instar de celle qui jouit d'une image positive et digne de confiance en Israël et aux États-Unis. Les relations ont même atteint un point culminant stratégique lors du « processus du 28 février » en 1997, lorsque l'armée turque est intervenue dans la vie politique face à l'islamisation croissante de la politique étrangère et du tissu social du pays. À cette époque, Çevik Bir et Martin Sherman ont présenté ce couple comme « une formule de stabilité » au Moyen-Orient, et de nombreux journalistes et universitaires ont fait l'éloge du modèle de « démocratie militaire » dans ces pays.

Polémiques récentes

Les tensions entre les deux pays se sont intensifiées ces derniers jours. Il convient toutefois de noter que ces polémiques ont été alimentées par d'éminents hommes d'État qui n'occupent plus aujourd'hui de fonctions importantes. Le premier exemple nous vient d'Israël, lorsque l'ancien Premier ministre israélien (2021-2022) a qualifié la Turquie de « nouvel Iran » dans la région. Bennett a déclaré : « Une nouvelle menace turque émerge. Je tiens à être très clair : la Turquie et le Qatar ont étendu leur influence en Syrie et cherchent à en étendre ailleurs, partout dans la région. Et je le dis haut et fort : la Turquie est le « nouvel Iran ». Erdoğan est un homme sophistiqué et dangereux qui cherche à encercler Israël. Tandis que certains hauts responsables israéliens sont à la solde du Qatar, ce dernier et la Turquie alimentent le monstre des Frères musulmans, qui grandit et pourrait devenir aussi dangereux que celui créé par l'Iran. La Turquie et le Qatar gagnent en influence non seulement en Syrie, mais aussi à Gaza, par des voies détournées et partout ailleurs, et tentent de créer un nouvel étranglement. La Turquie essaie de retourner l'Arabie saoudite contre nous et d'établir un axe sunnite hostile avec le Pakistan, une puissance nucléaire. »

En réponse à Bennett, qui pourrait prochainement remplacer le Premier ministre Netanyahu à la tête de la droite israélienne, l'ancien ministre turc de l'Intérieur et homme politique populiste influent, Süleyman Soylu, a déclaré : « Nous pourrions donner 300 000 à 400 000 martyrs, mais il ne restera plus aucun pays appelé Israël ». Soylu a déclaré avec précision : « Pendant que nous célébrons, nous sommes tous témoins de ce qui se passe à Gaza, de la douleur causée par la mosquée Al-Aqsa. Nous assistons au massacre de civils au Liban. Parallèlement, nous sommes témoins du meurtre brutal, délibéré et intentionnel de 165 jeunes filles en Iran. Je tiens à dire ceci à cette salle : leur seul défaut, de l'autre côté, c'est d'être musulmans. Ils n'ont aucun autre défaut ; c'est uniquement leur appartenance à l'islam qui les définit. Et ce n'est pas le moment des "mais", des "cependant", des "c'était comme ci ou comme ça", ou des "il y avait un camp adverse juste sous leurs yeux". Les infidèles attaquent les musulmans. C'est très clair et évident. Et la position adoptée par notre Président – ​​déterminée, résolue, et en même temps prudente et avisée, forte de son expérience et de son savoir – contre ceux qui veulent entraîner la Turquie dans la guerre, est un exemple pour le monde entier. Mais je tiens à le souligner, je le dis très fort.  Clairement : nous avons quelque chose à dire à Israël, qui cherche à nous entraîner dans ce brasier par ses provocations : peut-être le savent-ils, mais nous sommes voisins d'Israël. Je le dis très clairement : nous partageons une frontière. Peut-être ne s'en rendent-ils pas compte, mais je le répète, nous partageons une frontière. Par Dieu, s'ils tentent de nous infliger la même oppression qu'ils infligent aux musulmans, je le dis en tant que fils de ce pays, en tant que personne pour qui le martyre est un honneur depuis l'enfance, oui, Israël est à cinq heures d'ici. Nous perdrons peut-être 300 000, 400 000 martyrs, mais avec la permission de Dieu, il ne restera plus aucun État appelé Israël. »

Il convient toutefois de préciser que ces déclarations provocatrices ne sont pas le fait de personnalités politiques en charge de la politique étrangère. Dans cette optique, une approche optimiste consisterait à les considérer comme des discours politiques populistes tenus par deux politiciens de droite, partisans d'une ligne dure, qui cherchent à rallier l'opinion publique à leur cause en vue d'un éventuel remplacement du dirigeant du pays. À cet égard, il faut reconnaître que si le président turc Recep Tayyip Erdoğan et le ministre des Affaires étrangères Hakan Fidan critiquent eux aussi les violations récentes du droit international commises par Israël, ils n'ont jamais employé de termes aussi durs et provocateurs que ceux de Soylu. De plus, M. Fidan a récemment signé, au Qatar, un communiqué, conjointement avec les ministres des Affaires étrangères d'autres pays voisins, condamnant également l'Iran pour ses attaques contre d'autres États. Ainsi, la Turquie privilégie toujours une politique étrangère fondée sur l'équilibre et la neutralité active, plutôt qu'une approche anti-israélienne ou anti-américaine. Cette position est d'ailleurs logique, car la Turquie a elle aussi été récemment la cible de tirs de roquettes iraniennes à plusieurs reprises, même si ces attaques ont été interceptées par les forces de l'OTAN.

Conclusion

Dans une perspective schmittienne, la formation d'un État hostile est un phénomène courant, voire nécessaire à l'accumulation de puissance. Carl Schmitt définissait le « politique » comme la « distinction entre amis et ennemis ». Dans cette optique, bien que la récente escalade des hostilités de part et d'autre constitue un danger potentiel, il me semble prématuré de parler d'une hostilité réelle, concrète et imminente entre Ankara et Tel-Aviv (Jérusalem). En effet, ces deux pays sont désormais voisins en Syrie, ce qui pourrait exiger une coopération plutôt qu'un conflit, à condition que les États-Unis redoublent d'efforts en ce sens. Par ailleurs, la situation de l'Iran requiert une coopération régionale, non seulement entre la Turquie et Israël, mais aussi entre tous les États de la région. Afin de prévenir les répercussions d'un effondrement de l'Iran, Israël devrait renoncer à ses ambitions de « changement de régime » à court terme et se concentrer davantage sur les problèmes urgents. Cela implique la fin de la guerre par un cessez-le-feu et le renforcement de la protection des infrastructures critiques des pays arabes voisins de l'Iran. La Turquie et Israël devraient également prendre des mesures pour normaliser leurs relations, à la suite des efforts déployés par les États-Unis pour reconstruire Gaza et résoudre le conflit palestinien, vieux de plusieurs décennies, par un accord définitif. Il ne s'agit pas d'un rêve, car le président Trump possède toutes les qualités et le courage nécessaires pour mettre fin au conflit grâce à un accord final équitable.

Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ

Will Türkiye and Israel Become Chief Enemies in the New Middle East?

 

Introduction

While the war in Iran continues despite a 5-day pause initiated by US President Donald Trump, to give priority to negotiations before targeting the Islamic Republic’s critical energy infrastructure, an interesting battle of words is also taking place between Türkiye and Israel, two traditional American allies in the region, which have been suffering from problematic relations since the late 2000s.

In this piece, I will analyse recent hostile rhetoric from some statesmen on both sides to understand how the relationship between Ankara and Tel Aviv (Jerusalem) could be shaped in the New Middle East, which will be born following the end of the Gaza Crisis and the Iran War.

Turkish-Israeli relations in the 2000s: Problematic but not completely lost

After the Islamist-originated and ambitious Recep Tayyip Erdoğan’s ascension to power in Türkiye in the early 2000s, Ankara has adopted a more assertive foreign policy in its near regions, including Europe, the Balkans, the Caucasus, the Middle East, and Africa. The foundation of Yunus Emre Institutes since 2007, and the Presidency for Turks Abroad and Related Communities (YTB) in 2010 signaled Türkiye’s new and more assertive foreign policy which would be based on the use of Sunni Islamic identity, the Ottoman heritage as well as Turkic identity and culture in foreign policy to accumulate more “soft power” to be influential in its near abroad. This transformation required Turkish statesmen to be more proud and knowledgeable of their past, more sensitive about the Turkic and Islamic world’s sensitivities (Palestine Problem as well as the protection of Turkic and Muslim states/minorities around the world; e.g. Nagorno Karabakh Problem, the situation of Arakan Muslims in Myanmar, the promotion of Turkish Cypriots’ de facto state, TRNC, the situation of Uighurs in China, etc.), and more critical towards Israel due to their long-standing problem with Palestinians.

This period, unfortunately, coincided with Israel’s transformation from a European-type democracy into a Middle Eastern identity-based state, the “Jewish State” with an increasing hostility both in rhetoric and in action against Palestinians and the Islamic Republic of Iran, as well as Islamist governments around the world, including Türkiye. In that sense, the intense competition and the rivalry between Erdoğan and Netanyahu started long ago, and the first serious crisis between the two countries took place in 2009, at the Davos World Economic Forum meeting, when then-Turkish Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan emotionally and harshly challenged then-Israeli President Shimon Peres in his “One Minute” speech. This speech made Erdoğan a hero in the eyes of millions of Muslims around the world due to his first-ever serious challenge to Israel coming from a strong Muslim country’s leader following the death of Gamal Abdel Nasser. The crisis escalated when, in 2010, a flotilla (Mavi Marmara), organised by the Free Gaza Movement and the Turkish Foundation for Human Rights and Freedoms and Humanitarian Relief (İHH), carrying humanitarian aid to Palestinians and intending to break through the Israeli blockade of Gaza, was attacked by the Israeli Navy. Due to this harsh intervention, 9 Turkish civilians, as well as one Turkish-American civilian, died, which put Israel in a terrible situation in the international public opinion. Although the crisis was later resolved in 2013 with the mediation of then-US President Barack Obama and Israeli Prime Minister Benjamin Netanyahu’s agreement to pay compensation to the families of the victims in addition to an apology call to then-Turkish Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan, the two traditional American allies’ relations never became completely normal and smooth following this incident (it is referred as the Flotilla Incident or the Mavi Marmara Crisis).

While diplomatic and economic relations persisted, and from time to time, diplomatic efforts to mediate between the two countries provided a rapprochement, such as in 2016 in Rome and the Erdoğan-Netanyahu meeting in 2023 in New York, structural developments in the Middle East and an “invisible hand” had always prevented the two countries from completely normalising their relations. This became crystal clear when Erdoğan and Netanyahu agreed to strengthen their relations in New York in September 2023, but the process was halted and reversed with the October 7 attacks (Operation Al-Aqsa Flood) towards Israeli citizens just a few days after. While we do not have clear evidence of what went wrong, it seems almost certain that radical groups on both sides did not prefer a rapprochement and used the attack of Hamas on Israel as a leverage to spoil the bilateral relations. Accordingly, the two countries went from normalisation to cutting economic ties and maintaining diplomatic and political relations at a minimum level in a few months following the attack. In that sense, anti-rhetoric was elevated in both countries’ media and statesmen’s speeches, starting from Israel’s blatant violation of international norms in Gaza due to its fight against terrorism.

It should be added that Türkiye is the first Muslim-majority country in the world to recognise Israel in 1949, and has a long and friendly history with Jews and the Israeli State. The Ottoman decision to host Sephardic Jews following their exclusion from Spain in 1492 symbolises the traditional Turkish-Jewish friendship. Moreover, the two countries, as staunch American allies, often cooperated on many issues, including efforts against radical groups in the Middle East. In 1996, Süleyman Demirel became the first Turkish President to visit Israel. In addition, after the 1999 Marmara earthquake, Israel provided substantial economic and humanitarian aid to Turkish citizens. The image of Israel and Turkish Jews became highly positive in Türkiye, similar to Türkiye having a good and trusted image in Israel and in the US. The relations even reached a strategic peak during the “February 28 process” in 1997, when the Turkish military intervened in politics due to the increasing Islamisation of the country’s foreign policy and social fabric. In those days, Çevik Bir and Martin Sherman pointed out this couple as “a formula for stability” in the Middle East, and many journalists and academics praised the “military democracy” model in these countries.

Recent Polemics

Polemics between the two countries intensified in recent days. However, it should be noted that the polemics were made by prominent statesmen who are no longer in prominent positions today. The first example came from Israel, when the former Israeli Prime Minister (2021-2022) pointed to Türkiye as the “New Iran” in the region. Bennett said, “A new Turkish threat is emerging. I want to be very clear: Turkey and Qatar have gained influence in Syria, are seeking influence elsewhere and everywhere throughout the region. And from here, I warn: Turkey is the 'New Iran'. Erdoğan is sophisticated, dangerous, and he seeks to encircle Israel. And while some senior Israelis are on Qatar's payroll, Qatar and Turkey are nourishing the  'Islamic Brotherhood' monster that is growing and eventually might become as dangerous as the one created by Iran. Turkey and Qatar are gaining influence not only in Syria but also in Gaza, through the front door and everywhere and trying to create a new 'choke ring'. Turkey is trying to flip Saudi Arabia against us and to establish a hostile 'Sunni axis' with nuclear Pakistan."

As a response to Bennett, who could replace Prime Minister Netanyahu in the near future as Israel's new right-wing hawkish politician, former Turkish Minister of Interior Affairs and influential populist politician, Süleyman Soylu, said, "We might give 300,000-400.000 martrys, but there will be no country called Israel left." Soylu exactly stated: "While we are celebrating, we are all experiencing what is happening in Gaza, the sorrow of Al-Aqsa Mosque. We are witnessing the massacre of civilians in Lebanon. At the same time, we are witnessing the brutal, deliberate, and intentional murder of 165 girls in Iran. I want to say this to this hall: they have only one flaw on the other side: being Muslim. They have no other flaw; it is entirely their being Muslim. And this is not the time for 'buts', 'however', 'yet', 'it was like this or like that', or 'there was an opposing side right before their eyes'. The infidels are attacking Muslims. This is very clear and obvious. And the stance that our President has taken—determined, resolute, and at the same time cautious and prudent, with his experience and knowledge—against those who want to drag Türkiye into war, is essentially a lesson to the whole world. But I want to underline this, I am saying this very clearly: there is something we will say to Israel, which wants to drag us into this fireball with these provocations: perhaps they are aware, but we are neighbours with Israel here. I'm saying this very clearly: we share a border. Perhaps they don't realise it, but I'll say it again, we share a border. By God, if they try to do to us the same kind of oppression they inflict on Muslims, I say this as a son of this country, as someone who has considered martyrdom an honour since childhood, yes, Israel is 5 hours away from here. Perhaps we will lose 300,000, 400,000 martyrs, but with God's permission, there will be no state called Israel left."

However, it should be added that these provocative statements are not made by statesmen on active foreign policy duties. In that sense, the optimistic approach would be to consider these statements as populist political speeches by two right-wing, hawkish politicians seeking to increase public support for replacing their country’s leader in the future. In that sense, I should admit that while Turkish President Recep Tayyip Erdoğan and Foreign Minister Hakan Fidan are also critical of Israel’s violation of international law recently, they have never used such harsh and provocative words as those used by Soylu. Moreover, Fidan recently signed a communique in Qatar with other neighbouring countries' foreign ministers, which condemns Iran as well due to its attacks towards other states. In that sense, Türkiye still seeks to pursue a foreign policy based on balance and active neutrality rather than an anti-Israeli or anti-American approach. This is, in fact, normal, as Türkiye was also hit recently by Iranian rockets multiple times, although these attacks were intercepted by NATO forces.

Conclusion

In a Schmittian approach, the formation of a hostile state is very ordinary and even necessary for accumulating power. Carl Schmitt defined “political” as the “distinction between friends and foes”. In that sense, while the recent escalation of anti-rhetoric on both sides poses a dangerous potential, in my opinion, we cannot still talk about the real, concrete, and imminent hostility between Ankara and Tel Aviv (Jerusalem). That is because the two countries have become neighbours in Syria, which might necessitate cooperation rather than conflict if the US leadership makes greater efforts in this regard. Moreover, Iran's situation also requires regional cooperation not only between Türkiye and Israel but among all states in the region. To prevent the spillover effects of a collapsing Iran, Israel should give up its intentions of “regime change” in the short run and focus more on the imminent problems. This requires the ending of the war with a ceasefire and greater protection for Iran’s Arab neighbours' critical infrastructure facilities. Türkiye and Israel should also make steps to normalise their relations following the US efforts to reconstruct Gaza and solve the decades-old Palestinian Problem with a final agreement. This is not a dream, as President Trump has all the qualities and courage to end the conflict with a fair final deal.

Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ

Prof. Dr. Ozan Örmeci, İran Savaşı Gelişmelerini Haberler.com'a Yorumladı

 

Uluslararası Politika Akademisi (UPA) Kurucu Genel Koordinatörü Prof. Dr. Ozan Örmeci, 23 Mart 2026 tarihinde Haberler.com'dan Melis Yaşar'ın konuğu oldu ve 2026 İran Savaşı'ndaki güncel gelişmeleri yorumladı.

The Economist'in Küresel Yaşanabilirlik Endeksi 2025 Yılı Verileri

 

Giriş

Küresel Yaşanabilirlik Endeksi (Global Liveability Index), dünyaca ünlü The Economist dergisinin İstihbarat Ünitesi (Intelligence Unit) tarafından her yıl yayınlanan ve istikrar, sağlık hizmetleri, kültür ve çevre, eğitim ve altyapı değerlendirmelerine dayanarak dünyadaki 173 önemli küresel şehri yaşam kalitesi açısından sıralayan bir ölçeklendirme girişimidir. Ölçeklendirme, özellikle her yıl yayınlandığı dönemde çeşitli haber ve yorumlara da konu olabilmektedir. Bu yazıda, Küresel Yaşanabilir Endeksi 2025 yılı verileri özetlenecektir.

Ölçeklendirmenin Metodolojisi

The Economist dergisinin hazırladığı Küresel Yaşanabilirlik Endeksi, dünyadan seçilen 173 küresel şehrin genel yaşanabilirliğini belirlemek için 5 kategoriye ayrılmış toplamda 30'dan fazla faktöre göre sıralama yapmaktadır. İncelemeye alınan faktörler ise şunlardır:

İstikrar: Suç, terör, askeri çatışma, iç karışıklık/çatışmanın yaygınlığı.

Sağlık hizmetleri: Özel ve kamu sağlık hizmetlerinin erişilebilirliği ve kalitesi, genel sağlık göstergeleri.

Kültür ve çevre: Nem/sıcaklık derecesi, kültürel ve sportif olanaklar, sosyal veya dini kısıtlamalar.

Eğitim: Özel eğitimin erişilebilirliği ve kalitesi, kamu eğitim göstergeleri.

Altyapı: Yol ağının kalitesi, toplu taşıma, uluslararası bağlantılar, iyi konutların mevcudiyeti.

2025 Yılı Verilerinde Öne Çıkan Hususlar

2025 yılı verilerine göre, Danimarka'nın başkenti Kopenhag, Avusturya başkenti Viyana'nın 3 yıllık liderliğine son vererek The Economist'in 2025 Küresel Yaşanabilirlik Endeksi'nde birinci sıraya yerleşmeyi başarmıştır. Kopenhag, istikrar, eğitim ve altyapı kategorilerinde 100 üzerinden mükemmel puanlar alarak dünyanın yaşanabilir en rahat şehri olmuştur.

Bilindiği üzere, endeks, istikrar, sağlık hizmetleri, kültür ve çevre, eğitim ve altyapı olmak üzere 30 gösterge üzerinden dünya genelinde 173 şehri değerlendirmektedir. Bu yılın ortalama puan, geçen yıla göre değişmeyerek 100 üzerinden 76,1 olmuştur. Ancak bu yılki sonuçlar, yoğunlaşan jeopolitik çatışmalar ve sivil huzursuzluk nedeniyle küresel istikrarda devam eden bir düşüşü yansıtmaktadır.

Raporun geneline bakıldığında; Batı Avrupa ve gelişmiş Asya şehirleri sıralamaların zirvesinde yer almaya devam etmektedir. Nitekim birinci Kopenhag ve ikinci Viyana'yı üçüncü sırada İsviçre'nin Zürih şehri izlerken, Avustralya'dan Melbourne şehri dördüncü sırada yer almaktadır. Sidney (6.) ve Adelaide (9.) de gibi başka Avustralya şehirleri de ilk 10 arasına girmeyi başarmıştır. Yeni Zelanda'nın Auckland şehri 8. sırada yer alarak dikkat çekerken, İsviçre'nin Cenevre (5.), Japonya'nın Osaka (7.) ve Kanada'nın Vancouver (10.) şehirleri ilk 10'un diğer üyeleri olmuştur.

2025 yılının en yaşanabilir 10 küresel şehri

Dünya haritasında en yaşanabilir 10 küresel şehir

2025 yılında bu ölçeklendirmede en büyük gelişmeyi gösteren şehir, sağlık ve eğitim puanlarında keskin bir artış kaydederek 13 sıra birden yükselen Suudi Arabistan'ın El Huber (El Khobar) şehri olmuştur. Kanada'dan Calgary şehri ise sıralamada en büyük düşüşü yaşayarak 5. sıradan 18. sıraya gerilemiştir. Birleşik Krallık'ın üç önemli şehri Manchester, Londra ve Edinburgh (İskoçya) da istikrar puanlarındaki düşüşle birlikte en büyük gerilemeyi gösteren şehirler arasında yer almışlardır. Suriye'nin başkenti Şam ise, uzun süren iç savaş ve halen devam eden yeniden oluşum süreci nedeniyle, ankete dahil edilen 173 şehir arasında yaşanabilirliği en düşük şehir olmaya devam etmektedir. Nitekim Şam, bir diğer iç savaş mağduru olan Trablus'un (Libya) bir sıra üzerinde yer almaktadır. 

Sonuç

Sonuç olarak, The Economist dergisinin hazırladığı Küresel Yaşanabilirlik Endeksi'nin 2025 yılı verileri, bildiğimiz bir gerçeği bir kez daha teyit etmekte ve Türkiye'nin ve Batı-dışı toplumların halklarını insani koşullarda yaşatmak bağlamında başarısız olduklarını göstermektedir. Bu bağlamda, Batı üstünlüğünün genel toplamda zayıflasa bile, insan yaşam kalitesi ve kişi başına düşen gelir gibi konularda daha uzun on yıllar boyunca süreceğini öngörmek için kâhin olmaya gerek yoktur. Türkiye'nin Batı ile bu kadar entegre bir devlet olarak başarısız durumda olması ise, hem kaynaklarının kullanımı, hem de belediyecilik anlamında çok başarısız bir yönelime işaret etmektedir. Suudi Arabistan'ın son yıllarda gösterdiği atılım ise, insan yaşatma konusunda ekonomik ilerlemenin önemine dikkat çekmektedir. 

Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ

Birleşmiş Milletler İnsani Gelişmişlik Endeksi 2025 Ölçeği

 

Giriş

Birleşmiş Milletler'in küresel kalkınma ağı oluşturmak için kurduğu bir program olan Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), yıllardır dünyadaki istatistiki verileri toplanabilen tüm ülkeler için yaşam uzunluğu, okur-yazar oranı, eğitim ve yaşam düzeyi doğrultusunda hazırlanan bir ölçek olan İnsani Gelişmişlik Endeksi'ni (HDI) yayınlamaktadır. İlk kez 1990 yılında Pakistanlı ekonomist Mahbub ul Haq tarafından geliştirilen BM İnsani Gelişmişlik Endeksi ölçeği, 1993 yılından beri Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından düzenli olarak yayınlanmaktadır. Bu yazıda, 2025 BM İnsani Gelişmişlik Raporu'ndan önemli bazı bulgular özetlenecektir.

UNDP

2025 BM İnsani Gelişmişlik Endeksi

"A matter of choice: People and possibilities in the age of AI" (Bir tercih meselesi: Yapay Zekâ çağında insanlar ve olasılıklar) adlı bu yılki rapor, 324 sayfalık oldukça kapsamlı bir analiz ve ölçeklendirmeyi içermektedir. 6 Mayıs 2025 tarihinde yayınlanan rapor, klasik parametreler dışında, bu defa özellikle yapay zekâ (AI) konusunda önemli istastistikler sunmaktadır.

Raporun "Sunuş" metnine göre, yapay zekâ (YZ), günümüzde baş döndürücü bir hızla ilerlemekte ve YZ başarıları manşetlerde yer alırken, teknolojiyi hayali bir boşlukta ön plana çıkararak asıl önemli olanı, yani insanların seçimlerini gölgede bırakmaktadır. Oysa insanların sahip olduğu ve sürekli genişleyen özgürlükler içinde gerçekleştirebileceği seçimler, insanların değer verdikleri ve değer vermeleri için nedenleri olan yaşamlar sürmelerini hedefleyen insan gelişimi için elzem durumdadır. YZ'nin olduğu bir dünya, hem insan gelişiminin bir parçası, hem de onu ilerletmenin bir aracı olan seçimlerle doludur. Gelecekte, insani gelişim, YZ'nin neler yapabileceğine -insan benzeri olarak ne kadar algılandığına- değil, daha çok insanların hayal güçlerini harekete geçirerek ekonomileri ve toplumları yeniden şekillendirmeye ve ondan en iyi şekilde yararlanmaya bağlı olacaktır. Bu nedenle, 2025 İnsan Gelişimi Raporu, ne olacağını boş yere tahmin etmeye çalışmak yerine, tüm ülkeler için ufukta yeni gelişim yollarının belirmesi ve herkesin YZ'nin olduğu bir dünyada gelişme şansına sahip olması için hangi seçimlerin yapılabileceğini sorgulamaktadır.

Sıralama

İnsani Gelişmişlik Endeksi ölçeklendirmesinin uluslararası basın ve siyasette en yoğun ilgi gören kısmı olan devletlerin gelişmişlik sıralaması, bu yılda da Batı hâkimiyetini ve gelişmişliğini ortaya koyan istatistiklerle seçilmiştir. Öyle ki, İzlanda'nın birinciliği aldığı sıralamada, ilk 10'da yer alan 10 ülkenin 8'i Avrupa'da (İzlanda, Norveç, İsviçre, Danimarka, Almanya, İsveç, Hollanda ve Belçika), 1'i Asya (Çin'in Hong Kong bölgesi) ve 1'i de Okyanusya kıtasında (Avustralya) yer almaktadır. İlk 20'ye bakıldığında ise, Avrupalı devletlerin sayısı 12'ye (İrlanda, Finlandiya, Birleşik Krallık ve Lihtenştayn) çıkmaktadır. İlk 20'ye giren diğer devletlerin ise 3'ü Asya'dan (Singapur, Birleşik Arap Emirlikleri ve Güney Kore), 2'si Amerika'dan (Kanada ve ABD), 1'i de Okyanusya'dandır (Yeni Zelanda).

BM İnsani Gelişmişlik Endeksi 2025 ölçeklendirmesinde ilk 35 devlet

Listedeki ilk 50'ye bakıldığında zaman ise, Avrupalı devletlerin sayısı 33'e kadar çıkmaktadır. İlk 50'de yer almayı başaran Asyalı devletler arasına son yıllarda Ortadoğu ülkelerinin girmesi ise önemli bir gelişmedir. Örneğin, 15. sıradaki BAE'nin yanı sıra, İsrail listede 27., Suudi Arabistan 37., Bahreyn 38., Katar 43. ve Umman 50. sırada kendisine yer bulabilmiştir. Güney Amerika (Latin Amerika) ülkelerinden de Şili 45., Arjantin 47. ve Uruguay 48. sıradan ilk 50'ye girmeyi başarmıştır.

Türkiye ve Kuveyt gibi devletler de oldukça yüksek puanla 51. (Türkiye) ve 52. (Kuveyt) sırada yer alabilmişlerdir. Bu durum, Türkiye'deki insani gelişmişlik koşullarının olumsuz ekonomik şartlara rağmen halen iyi seviyede olduğunu göstermesi açısından önemlidir. Türkiye, ilerleyen yıllarda daha halk ve kalkınma odaklı bir siyasete yönelebilirse, kolaylıkla ilk 50'ye girer ve hatta ilk 30'u zorlayabilir. Zira 30. sıradaki devletlerle aradaki fark fazla değildir. 

Ölçeğin en son sıralarında ise genelde Afrika devletleri (Güney Sudan, Somali, Orta Afrika Cumhuriyeti, Çad, Nijer, Mali, Burundi, Burkina Faso, Sierra Leone, Yemen, Madagaskar, Mozambik) ve Afganistan ile Pakistan gibi bazı Asya devletleri yer almaktadır. Bu durum, bu kıtalara/devletlere yönelik daha yoğun kalkınma ve yardım programlarının gerekliliğine işaret etmektedir. 

Sonuç

Sonuç olarak, 2025 BM İnsani Gelişmişlik Endeksi, bildiğimiz bir gerçeği bir kez daha yüzümüze vurmaktadır: Avrupa ve dünyanın Batı tarafının (Avrupa ve Kuzey Amerika) çok daha zengin, avantajlı ve üstün olduğu bir çağda yaşamaya devam ediyoruz. Bu bağlamda, daha birkaç on yıl öncesinde bu listede en sonlarda yer alırken şimdilerde 78. sıraya yükselen Çin Halk Cumhuriyeti'nin başarısı elbette yadsınamayacak bir gelişme ve istisnai bir ilerleme olsa da, henüz Batı hâkimiyetinin sona erdiğini düşünmek için belki de biraz fazla erkendir.

Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ