Current Situation in 2026 Iran War

 

Introduction

The 2026 US/Israel-Iran War or 2026 Iran War, which began in the early hours of February 28, 2026, with airstrikes first by Israel and then by the US, represents a new case study in understanding the new, less human-reliant structure of warfare in postmodern times and in examining the current power struggle in the Middle East. The war, now in its seventh day, could last up to four weeks, according to US President Donald Trump. This article will share the motivations, strategies, and future predictions of the parties involved in the war.

Causes of War and the Motives of the Actors Involved 

The key actor triggering a potential 2026 war with Iran is undoubtedly Israel. Observing that Iran, one of its closest allies until 1979, has increasingly adopted an anti-Zionist, anti-American, anti-Western, and radical Islamist stance since the Islamic Revolution, Jerusalem (Tel Aviv) has begun to view the Iranian regime as an existential threat. This has been particularly evident in Tehran's accelerated nuclear and ballistic missile programs in the 2000s, as well as the arming and support of Shia militias by Iran, creating a "resistance axis" or "Shia crescent" in many different countries in the Middle East (Iraq, Syria, Lebanon, Yemen, etc.). In this context, the right-wing Netanyahu government, which has been in power in Israel for years and has been forced to form coalitions with some small far-right parties, is trying to prevent a possible loss of power by maintaining a constant "state of emergency" due to corruption allegations and public backlash, as evidenced by the Gaza crisis. Furthermore, Netanyahu hopes to regain power and continue his premiership in the elections scheduled for this year. In this context, as interestingly admitted by US Secretary of State Marco Rubio, the US entered this war with a "preemptive strike" mentality and to be able to control the consequences of an Israeli attack on Iran that they could not prevent. In this sense, Israel, with a rational strategy, probably using the Epstein scandal within the US and the Israeli lobby, and by playing the card that Israel could launch a nuclear attack on Iran if the US did not intervene and it was forced to, has virtually forced President Trump into this war. Israel's main objectives in the war are to completely cripple Iran by destroying its Supreme Leader and military leadership, its nuclear program, its ballistic missile system, and its naval and air forces, and to render it incapable of posing a threat to Israel and other Arab states. While Israel, as Prime Minister Netanyahu has stated, aims for regime change in Iran, a weak and inward-looking mullah regime might not actually be perceived as a major threat by Tel Aviv (Jerusalem). Israel is also exploring the possibility of creating an Azerbaijani, Baloch, and Kurdish region/state in that country, and in this context, is encouraging American security agencies (CIA) to take steps in this direction (contacts with the PKK/PJAK, etc.). It should be recalled that Israel, the only state to openly support the 2017 Kurdistan Regional Government independence referendum, is striving to build a power base in the Middle East by forging close ties with Kurds and other minority groups (Druzes, etc.) in the region.

The United States, however, has a strategy that does not entirely align with Israel's. Acknowledging in its new national security documents that its major geopolitical competition in the 21st century will be with China, and in this context seeking to draw countries with close ties to China (Venezuela, Cuba, Panama, etc.) to its side, particularly in the Western Hemisphere, the US has been overthrowing anti-Western and anti-Israeli regimes one by one (Iraq, Libya, Syria, and now Iran) in the Middle East for decades. Including Iran among these countries is natural, as Iran is a state with intense political, diplomatic, and security (military) relations with China and provides significant support to Beijing in meeting its energy needs. In this sense, even if the US wants regime change in Iran, it may prefer a weakened Iran, unlike Israel, due to the frustrations it experienced in previous nation-building efforts (Afghanistan, Iraq, etc.). The existence of the radical regime in Iran can be valued as a beneficial element that ensures the continuity of the US's security relations and new arms sales with Arab states in the region (especially the Gulf states). In this context, Washington may accept the continued existence of a mullah regime in a ruined but not collapsed Iran, albeit in a less harmful way, as it remains anti-Western. This way, the US avoids incurring significant financial burdens and will not have to expend extra effort in the institutionalisation and development of the new regime. However, Israel's pressure for regime change in Iran and the influence of the highly effective Israeli (Jewish) lobby within the US undoubtedly affect the Trump administration as well.

The Islamic Republic of Iran is an actor founded on rather radical Islamic (Shia) principles, but over time, due to both popular demands and pressure from the international community, it has partially learned to act on a more rational and secular basis for the sake of maintaining its regime. While Iran had anticipated this attack for years, it had hoped for a compromise during the ongoing negotiations over the past few weeks. However, faced with the unexpected attacks that began on the morning of February 28th, Iran aims to force Israel and the US to back down by spreading the conflict to all states in the region and, in particular, by taking harsh steps that could bring the global economy to the brink of collapse. In this context, Tehran, which has launched rocket and drone attacks on the Gulf states (Saudi Arabia, United Arab Emirates, Qatar, Bahrain, Oman), Jordan, Kuwait, and Iraq (Kurdish region), as well as the Republic of Cyprus (Greek Cypriot Administration/Southern Cyprus), where British bases are located, particularly targets energy infrastructure facilities and attempts to close the Strait of Hormuz, hoping to drive up oil and gas prices and thus force the US and Israel to back down for global economic reasons. Iran, by targeting civilians and airports in countries like Abu Dhabi and Dubai, demands that Arab states pressure the US to stop the war. However, Tehran, which has become an object of hatred in the region, has also mistakenly launched rocket/drone attacks on countries like Turkey (Türkiye) and Azerbaijan (Nakhchivan region), which have tried to remain neutral in the war, drawing strong reactions from both countries (especially Azerbaijani President Ilham Aliyev). Although the Iranian regime denies responsibility for these attacks, there is currently no evidence or proof to the contrary. In this sense, Tehran is essentially fighting a life-or-death battle and playing all its cards. This is making Iran an increasingly isolated state. Indeed, Russia and China are not yet actively supporting Iran in this conflict. It is unclear what the support announced by North Korea will actually entail. The loss of Iran's navy and air force, and the rapid depletion of its drone and missile arsenal, also present a serious problem in the context of a long-term struggle.

Current Situation in the War

Based on the confirmed information available so far from credible media sources, it can be stated that Iran has lost approximately 50 high-ranking military and political leaders, including Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei, on the very first day; Iran's nuclear and ballistic missile facilities have been hit and severely damaged; Iran has lost between 1,500 and 4,500 citizens due to US-Israeli attacks; Lebanon has also suffered significant losses (over 100) due to Israel's invasion of Lebanon; US and Israeli losses are relatively low (US 6 dead, Israel 12-20 dead); however, significant economic losses have been incurred in these countries due to rocket and drone attacks on US military bases, energy facilities and tourist areas in the Gulf countries, and Israeli cities, as well as rising energy prices.

On the other hand, US Secretary of War Pete Hegseth is very optimistic and hopeful about the course of the war. According to Hegseth, the US is advancing very quickly and decisively, rapidly destroying Iran's military capabilities with Operation "Epic Fury". US President Donald Trump has voiced similar views, stating that they are progressing far beyond their pre-planned military objectives in this war. Iranian Foreign Minister Abbas Arakchi, however, contrary to President Trump's claims, emphasises that they do not want a ceasefire or new negotiations with the US and Israel, and are ready to continue the conflict. Iranian Revolutionary Guard Corps spokesman Ali Mohammad Naini also stated that his country is "ready for a long war", adding that new weapons are on the way. In this context, there are no signs of collapse or disintegration on the Iranian side yet. However, considering the economic collapse and ammunition shortages Iran will experience as the war progresses, Iran's stance may soften in the near future.

Future Scenarios

From this point on, two critical issues highlighted by former US Secretary of State Antony Blinken are: a) markets and b) ammunition. Firstly, developments in energy markets, including their impact on the course of the war and on the global and US economies, will be among the most critical aspects. Regarding high energy prices negatively affecting markets, President Trump has optimistically predicted that these prices will fall rapidly after the war, which he foresees lasting up to four weeks, to reassure the markets. However, given the "fog of war", it is unclear where such large, existential conflicts will begin and end, and uncertainty is a negative factor for markets. Furthermore, high energy prices and the closure of the Strait of Hormuz, which prevents tankers from operating, are expected to cause significant economic losses for the Gulf Arab states and other countries.

The second critical issue is undoubtedly the continuity of weapons and ammunition. As Blinken rightly pointed out, Tehran, with its inexpensive drones and rockets, is causing the US and Gulf states millions of dollars in losses and severely disrupting their economies by forcing them to constantly operate their air defence systems, without suffering significant financial losses itself. The accidental downing of three American jets in Kuwait clearly demonstrates the hesitation of the Arab states in this regard. However, it is also true that Iran's drone and rocket capacity, constantly bombed by the US and Israel, has limits, and in a prolonged conflict, this stockpile may eventually be depleted. Therefore, if the war drags on and Iran's ammunition dwindles, the country will become increasingly vulnerable to air strikes. Moreover, Arab states might eventually take action against Tehran in response to Iranian attacks, and the involvement of a powerful military force like Saudi Arabia would make things even more difficult for Iran.

However, Iran also has some advantages for the future. First, there is no indication that the US and Israel will deploy a ground army in this war. In this context, previous experiences show that overthrowing a regime through air strikes either leads to a very long and arduous process or does not happen at all. Therefore, despite all the wickedness of the current regime in Iran, it is clear that it will not be defeated by a new regime that may be formed by external incitement of non-Persian Kurdish, Baloch, and Azeri minorities. Perhaps the only name known nationwide within the Iranian opposition is the son of the deposed Shah Reza Pahlavi, who openly aspires to be the "transitional leader" of his country and bring democracy to Iran, sending warm messages to the US, Israel, and European countries. Pahlavi is confident that the Islamic regime will collapse and claims that he is not coming to become a King or President, but to save Iran and quickly transition the country to democracy. Pahlavi, who was particularly popular in the diaspora outside Iran, was criticised for lacking widespread support within the country.

Furthermore, as the war drags on, anti-war voices are rising from the international community, which is advantageous for Tehran. Indeed, while Iran is not a globally loved or admired regime, the strength of leftist and anti-war groups in Western countries (Spain, France, the United Kingdom, the United States, etc.) creates significant pressure on their governments. Moreover, incidents such as the bombing of a school and the killing of children in US and Israeli attacks, while reactions against Israel remain high due to the Gaza crisis, are increasing support for Iran. Therefore, a more rational strategy for Iran might be to act peacefully and avoid expanding the war to neutral countries. Iran also needs to rapidly launch a "PR" (public relations) campaign on diplomacy. The strong anti-war voices, particularly in Spain and Türkiye, are noteworthy in this regard.

Türkiye (Turkey) could be a key country in stopping the war, as it is among the countries most negatively affected. Türkiye suffers from the war both due to the potential for mass migration from Iran to its own territory and its resulting side effects, and from economic and security crises. Furthermore, as a state with an energy deficit, Türkiye will not benefit positively from high oil and natural gas prices. Therefore, Ankara could push for prioritising diplomacy. However, Türkiye's influence over the US is no longer as strong as it was during the Cold War. Because of its strained relations with Israel, support for Türkiye in Washington is quite limited.

Conclusion

In conclusion, the 2026 Iran War, which began on February 28, continues at full speed. The war is undoubtedly harming all sides, but the state most negatively affected is, naturally, Iran, which is under intense air attack. The destruction of Iran's air and naval forces, drone and missile facilities, laboratories, etc., will undoubtedly negatively impact the country's war-fighting capacity and economy. Furthermore, it is a serious enigma who could govern Iran in the near future if the current regime continues (recently, the names of Mojtaba Khamenei from the hardline wing and Ali Larijani from the moderate wing have been put forward). Due to the risks involved, not many people may come forward to take on this role! However, Iran is not an ordinary state lacking a tradition of statehood, as is often misrepresented due to the underestimation of the Islamic regime, and all state institutions continue to function under President Masoud Pezeshkian. Therefore, if Iran can withstand the attacks, it is likely to receive more support from the international community over time. Our wish is for this war to end as soon as possible and for people to stop losing their lives unnecessarily.

Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ

2026 ABD/İsrail-İran Savaşı'nda Son Durum

 

Giriş

28 Şubat 2026 tarihinde sabah erken saatlerde önce İsrail, daha sonra da ABD'nin havadan harekâtları ile başlayan 2026 ABD/İsrail-İran Savaşı (2026 İran Savaşı), postmodern zamanlarda savaşın dönüştüğü teknolojik ve insan unsuruna daha az dayalı yeni yapının anlaşılması ve Ortadoğu'daki mevcut güç mücadelesinin görülmesi bağlamında yeni bir vaka durumundadır. 7. gününe girilen savaş, ABD Başkanı Donald Trump'ın açıklamalarına göre 4 hafta kadar sürebilir. Bu yazıda, savaşa dair tarafların motivasyonları, stratejileri ve gelecek öngörüleri paylaşılacaktır.

Savaşın Nedenleri

2026 İran Savaşı'nın tetikleyici kilit aktörü kuşkusuz İsrail'dir. 1979'a kadar en yakın müttefiklerinden olan İran'ın İslam Devrimi sonrasında giderek anti-Siyonist, ABD ve Batı karşıtı ve radikal İslamcı bir çizgiye dönüştüğünü gözlemleyen Kudüs (Tel Aviv), bu tarihten itibaren İran rejimini kendisi için varoluşsal bir tehdit olarak değerlendirmeye başlamış ve özellikle Tahran'ın 2000'li yıllarda hızlanan nükleer programı ve balistik füze programından ve aynı şekilde Şii milislerin İran tarafından silahlandırılması ve desteklenmesiyle Ortadoğu bölgesinde birçok farklı ülkede (Irak, Suriye, Lübnan, Yemen vs.) oluşan "direniş ekseni" veya "Şii hilali"nden ciddi şekilde tehdit algılamaya başlamıştır. Bu bağlamda, İsrail'de yıllardır iktidarda olan ve aşırı sağcı küçük bazı partilerle koalisyon kurmak durumunda kalan sağcı Netanyahu hükümeti, yolsuzluk suçlamaları ve halk tepkileri nedeniyle Gazze krizinden de anlaşıldığı üzere rejimi sürekli bir "olağanüstü hâl" ortamında tutarak, olası bir iktidar kaybını önlemeye çalışmaktadır. Ayrıca, Netanyahu, bu şekilde bu yıl içerisinde yapılacak seçimlerde bir kez daha iktidara gelmeyi ve Başbakanlığını sürdürmeyi ummaktadır. Bu bağlamda, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio'nun ilginç bir şekilde itiraf ettiği üzere, ABD, bu savaşa "önleyici vuruş" (preemptive strike) mantığıyla ve İsrail'in İran'a önleyemedikleri saldırısının sonuçlarını yönlendirebilmek amacıyla dahil olmuştur. Bu anlamda, İsrail, akılcı bir stratejiyle, muhtemelen ABD içerisindeki Epstein skandalını ve İsrail lobisini kullanarak ve İsrail'in eğer ABD savaşa müdahil olmazsa ve zorunda kalması halinde İran'a nükleer bir saldırı yapabileceği kartını öne sürerek, Başkan Trump'ı adeta bu savaşa zorlamıştır. İsrail'in savaştaki temel amaçları; İran'ın Dini Lider ve askeri lider kadrosu, nükleer programı, balistik füze sistemi ve deniz ile hava kuvvetlerini tamamen yok ederek bu ülkeyi adeta hadım etmek ve İsrail'e ve diğer Arap devletlerine tehdit oluşturmayacak bir hale getirmektir. İsrail, Başbakan Netanyahu'nun söylediği üzere İran'da bir rejim değişikliği hedeflemekle birlikte, aslında Tel Aviv (Kudüs) için zayıf ve içe dönük bir molla rejimi büyük bir tehdit gibi algılanmayadabilir. İsrail, ayrıca bu ülkede olası bir Azeri, Beluç ve Kürt bölgesi/devleti yaratma olanaklarını da araştırmakta ve bu bağlamda Amerikan güvenlik kuruluşlarını da (CIA) bu yönde adımlar atmaları için (PKK/PJAK ile temaslar vs.) teşvik etmektedir. Hatırlanacak olursa, 2017 Kürdistan Bölgesel Yönetimi bağımsızlık referandumuna açıktan destek veren tek devlet olan İsrail, bölgedeki Kürtlerle ve diğer azınlık gruplarıyla (Dürziler vs.) yakın bağlar oluşturarak, Ortadoğu bölgesinde sahada yer alacak güç oluşturmaya gayret etmektedir.

Amerika Birleşik Devletleri (ABD) ise, İsrail'le birebir örtüşmeyen bir stratejiye sahiptir. 21. yüzyıldaki büyük jeopolitik rekabetinin Çin'le olacağını yeni ulusal güvenlik belgelerinde kabul eden ve bu bağlamda özellikle Batı yarımküresinde Çin'le yakın ilişkileri olan ülkeleri (Venezuela, Küba, Panama vs.) kendi tarafına çekmeye çalışan ABD, Ortadoğu bölgesinde de on yıllardır Batı ve İsrail karşıtı rejimleri bir bir (Irak, Libya, Suriye ve şimdi de İran) devirmektedir. Bu ülkeler arasına İran'ın dahil edilmesi de doğaldır; zira İran, Çin'le yoğun siyasi, diplomatik, güvenlik (askeri) ve ekonomik ilişkileri olan ve enerji ihtiyacı bağlamında Pekin'e çok destek sağlayan bir devlet konumundadır. Bu anlamda, ABD, İran için bir rejim değişikliği istese dahi, önceki ulus kurma çabalarında (Afganistan, Irak vs.) yaşadığı hüsranlar nedeniyle, İsrail'den farklı olarak, güçsüz kalmış bir İran'ı da tercih edebilir. Zira İran'daki radikal rejimin varlığı, ABD'nin bölgedeki Arap devletleriyle (bilhassa Körfez devletleri) kurduğu güvenlik ilişkileri ve yeni silah satışları bağlamında devamlılık sağlayacak faydalı bir unsur olarak kıymetlendirilebilir. Bu bağlamda, Washington, yıkılmış ama çökmemiş bir İran'daki molla rejiminin halen Batı karşıtı ama daha zararsız şekilde devamını kabullenebilir. Zira bu şekilde, ABD, büyük mali külfetler altına girmekten kurtulacak ve yeni rejimin kurumsallaşması ve gelişmesi için ekstra çaba harcamak durumunda kalmayacaktır. Ancak İsrail'in İran'da bir rejim değişikliğini zorlaması ve ABD içerisinde çok etkili olan İsrail (Yahudi) lobisinin bu konudaki baskıları, kuşkusuz Trump yönetimini de etki altına almaktadır.

İran İslam Cumhuriyeti ise, oldukça radikal İslami (Şii) temeller üzerine kurulmuş olan, ama zaman içerisinde rejimin devamlılığı adına gerek halk talepleri, gerekse de uluslararası toplumdan gelen baskılar nedeniyle daha rasyonel ve seküler temelde hareket etmeyi kısmen öğrenmiş olan bir aktördür. İran, bu saldırıyı yıllardır beklemekle birlikte, son birkaç haftadır devam eden müzakerelerde bir uzlaşı olabileceğini düşünmüş, ancak 28 Şubat sabahı başlayan beklenmedik saldırılar karşısında çatışmayı bölgedeki tüm devletlere yayarak ve özellikle küresel ekonomiyi çökme noktasına getirecek sert adımlar atarak İsrail ve ABD'yi geri adım atmaya zorlamak istemektedir. Bu bağlamda, Körfez devletleri (Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, Bahreyn, Umman) ve Ürdün, Kuveyt ile Irak (Kürt bölgesi) gibi Arap devletlerine ve İngiliz üsleri bulunan Kıbrıs Cumhuriyeti'ne (Güney Kıbrıs Rum Kesimi/Yönetimi) roket ve drone (insansız hava aracı) saldırıları düzenleyen Tahran, özellikle enerji altyapı tesislerini hedef alarak ve Hürmüz Boğazı'nın geçişini kapatmaya çalışarak, petrol ve doğalgaz piyasasında fiyatların yükselmesini ve bu şekilde küresel ekonomik gerekçelerle ABD ve İsrail'in geriye çekilmesini ummaktadır. İran, Abu Dabi ve Dubai gibi ülkelerde sivil halkı ve havaalanlarını da hedef alarak, Arap devletlerinin savaşın durdurulması konusunda ABD'ye baskı yapmasını talep etmektedir. Ancak bu şekilde bölgede bir nefret objesine dönüşen Tahran, ayrıca savaşta tarafsız kalmaya çalışan Türkiye ve Azerbaycan (Nahçıvan bölgesine) gibi ülkelere de çok hatalı bir şekilde roket/drone saldırıları düzenlemiş ve her iki ülkenin de (özellikle Azerbaycan Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev'in) büyük tepkisini çekmiştir. İran rejimi bu saldırıların kendisi tarafından yapıldığını kabul etmese de, şimdilik bunun aksi yönünde elde bir belge ve bulgu yoktur. Bu anlamda, Tahran, adeta bir ölüm-kalım savaşı vermekte ve elindeki tüm kozları oynamaktadır. Bu ise, İran'ı giderek daha yalnız bir devlet haline getirmektedir. Nitekim Rusya ve Çin'in İran'a savaşta aktif bir destekleri henüz yoktur. Kuzey Kore'nin açıkladığı desteğin ise somut olarak neye tekabül edeceği belirsizdir. İran'ın donanma ve hava kuvvetlerini kaybetmesi ve drone ve roket stoğunun hızla azalması da uzun soluklu bir mücadele bağlamında ciddi bir sorundur.

Savaşta Mevcut Durum

Savaşta şu an için kesinleşen bilgiler değerlendirildiğinde; İran'ın Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney de dahil olmak üzere 50 civarında üst düzey askeri ve siyasi liderini daha ilk günden kaybettiği, İran'ın nükleer ve balistik füze tesislerinin vurulduğu ve ciddi anlamda yara aldığı, ABD-İsrail saldırıları nedeniyle İran'ın 1.500-4.500 arasında vatandaşını kaybettiği, İsrail'in Lübnan'a girmesi nedeniyle bu ülkede de ciddi kayıpların (100'ün üzerinde) oluştuğu, ABD ve İsrail'in kayıplarının ise henüz oldukça az olduğu (ABD 6 ölü, İsrail 12-20 arası ölü), buna karşın ABD askeri üslerine, Körfez ülkelerinin enerji tesisleri ile turistik bölgelerine ve İsrail şehirlerine yapılan roket ve drone saldırıları ve artan enerji fiyatları nedeniyle bu ülkelerde ciddi ekonomik kayıpların oluştuğu belirtilebilir.

ABD Savaş Bakanı Pete Hegseth, savaşın gidişatı konusunda çok iyimser ve ümitlidir. Hegseth'e göre, ABD, çok hızlı ve kararlı bir şekilde ilerlemekte ve "Epic Fury" (Destansı Öfke) operasyonu ile İran'ın askeri kapasitesini hızla yok etmektedir. ABD Başkanı Donald Trump da benzer görüşleri dillendirmekte ve bu savaşta önceden planlanan askeri hedeflerinin ötesinde ve çok hızlı ilerlediklerini söylemektedir. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi/Erakçi/Irakçi ise, ABD Başkanı Trump'ın iddiasının aksine, ABD ve İsrail ile bir ateşkes veya yeni bir müzakere istemediklerini ve çatışmaya devam etmeye hazır olduklarını vurgulamaktadır. İran Devrim Muhafızları Ordusu Sözcüsü Ali Muhammed Naini de, ülkesinin "uzun süreli bir savaşa hazır olduğunu" belirterek, yeni silahlarının da yolda olduğunu söylemiştir. Bu bağlamda, İran tarafında henüz bir yıkılma veya dağılma belirtisi bulunmamaktadır. Ancak savaş ilerledikçe İran'ın yaşayacağı ekonomik çöküntü ve mühimmat sıkıntısı düşünüldüğünde, yakın gelecekte İran'ın tavrı yumuşayabilir. 

Gelecek Senaryoları

Bu noktadan itibaren, önceki ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken'ın dikkat çektiği iki kritik husus ise şunlardır: a-) piyasalar ve b-) mühimmatlar. Öncelikle savaşın gidişatı konusunda enerji piyasalarındaki gelişmeler ve bunun küresel ekonomi ve ABD ekonomisine etkileri en kritik hususlardan biri olacaktır. Başkan Trump, piyasaları olumsuz etkileyen yüksek enerji fiyatları konusunda, 4 haftayı bulabileceğini öngördüğü savaşla ilgili olarak, bu fiyatların savaşın ardından hızla düşeceği iyimser tahmininde bulunmuş ve piyasaları rahatlatmaya çalışmıştır. Ancak "savaşın sisi" kavramı da düşünüldüğünde, bu tarz büyük ve varoluşsal çatışmaların nerede başlayıp nerede biteceği belirsizdir ki, belirsizlik de piyasalar için olumsuz bir faktördür. Dahası, yüksek enerji fiyatları ve Hürmüz Boğazı'nın kapatılması nedeniyle tankerlerin çalışamamasının Körfez Arap devletleri ve tüm diğer devletlerde ciddi ekonomik kayıplara neden olması beklenmektedir.

İkinci kritik konu ise kuşkusuz silah ve mühimmatların devamlılığı konusudur. Bu konuda Blinken'ın isabetle belirttiği üzere, Tahran, ucuz drone ve roketleriyle ciddi mali kayıplara uğramadan ABD ve Körfez ülkelerini sürekli çalışmak zorunda kalan hava savunma sistemleri ile milyon dolarlık kayıplara uğratmakta ve ekonomilerini ciddi şekilde sarsmaktadır. Kuveyt'te üç Amerikan jetinin yanlışlıkla düşürülmesi olayı ise, özellikle Arap devletlerinin bu konudaki bocalamalarını açıkça ortaya koymaktadır. Ancak şu da vardır ki, ABD ve İsrail tarafından sürekli vurulan İran'ın drone ve roket kapasitesinin bir sınırı vardır ve uzun süren bir çatışmada, bir aşamada, bu stok eriyebilir. O yüzden, savaşın çok uzaması ve İran'ın mühimmatının azalması durumunda, bu ülke, hava saldırıları karşısında iyice savunmasız hale gelecektir. Üstelik Arap devletlerinin İran saldırıları karşısında bir noktada Tahran'a karşı harekete geçme ihtimali de vardır ki, özellikle Suudi Arabistan gibi ciddi anlamda güçlü bir ordusu olan bir devletin savaşa müdahil olması, İran'ın işini iyice zorlaştıracaktır. 

Ancak gelecek adına İran'ın şanslı olduğu bazı hususlar da vardır. Öncelikle ABD ve İsrail'in bu savaşta bir kara ordusu görevlendireceğine dair hiçbir belirti yoktur. Bu bağlamda, önceki deneyimler göstermektedir ki, hava saldırıları ile bir rejimin devrilmesi ya çok uzun ve zahmetli bir sürece neden olmakta, ya da hiç gerçekleşmemektedir. Bu nedenle, İran'daki mevcut rejimin tüm berbatlığına rağmen Fars olmayan Kürt, Beluç ve Azeri azınlıkların dışarıdan kışkırtılmasıyla oluşabilecek yeni bir rejime yenilmeyeceği de ortadadır. İran muhalefeti açısından ülke genelinde bilinirliği olan belki de tek isim devrik Şah Rıza Pehlevi'nin aynı isimdeki oğludur ki, Şah'ın oğlu da ABD, İsrail ve Avrupa ülkelerine sıcak mesajlar vererek ülkesinin "geçiş lideri" olmaya ve İran'a demokrasi getirmeye açıktan taliptir. Pehlevi, İslami rejimin yıkılacağı konusunda emindir ve bir Kral ya da Başkan olmaya değil, İran'ı kurtarmaya geldiğini ve ülkesini kısa sürede demokrasiye geçireceğini iddia etmektedir. Özellikle İran dışındaki diyasporada çok popüler olan Pehlevi, buna karşın ülke içerisinde çok yaygın bir desteğe sahip olmamakla eleştirilmektedir.

Ayrıca uluslararası toplumdan da, savaş uzadıkça, savaş karşıtı sesler yükselmektedir ki bu da Tahran'ın lehine bir durumdur. Nitekim İran'da dünyada sevilen ve takdir edilen bir rejim olmamasına karşın, solcu ve savaş karşıtı grupların Batılı ülkelerde güçlü olması (İspanya, Fransa, Birleşik Krallık, ABD vs.), bu ülkelerin hükümetleri üzerinde ciddi bir baskı unsuru oluşturmaktadır. Ayrıca ABD ile İsrail'in saldırılarında bir okulun vurulması ve çocukların öldürülmesi gibi olaylar, Gazze krizi nedeniyle İsrail'e yönelik tepkiler halen yüksekken, İran'a yönelik desteği arttırmaktadır. Bu nedenle, İran'ın barış yanlısı ve akılcı davranması ve savaşı tarafsız ülkelere doğru genişletmemesi daha akılcı bir strateji olabilir. Ayrıca İran'ın diplomasi konusunda da hızla bir "pr" (halkla ilişkiler) çalışması içerisine girmesi gereklidir. Bu konuda özellikle İspanya ve Türkiye'de savaş karşıtı seslerin gür olması dikkat çekicidir. 

Türkiye, bu bağlamda savaşın durdurulması konusunda kilit ülke olabilir. Zira bu savaştan en olumsuz etkilenebilecek ülkelerin başında Türkiye gelmektedir. Türkiye, hem savaşın uzaması ve derinleşmesi durumunda İran'dan kendi topraklarına gelebilecek kitlesel göç hareketleri ve bunun yaratacağı yan etkiler, hem de ekonomik ve güvenlik krizleri nedeniyle savaştan zararlı çıkmaktadır. Dahası, enerji açığı olan bir devlet halindeki Türkiye, yüksek petrol ve doğalgaz fiyatlarından da hiçbir şekilde olumlu etkilenmeyecektir. Bu nedenle, Ankara, bu konuda diplomasiye ağırlık verilmesi hususunda bastırabilir. Ancak Türkiye'nin ABD üzerindeki etkisi, artık Soğuk Savaş dönemlerindeki gibi fazla/yoğun değildir. İsrail'le arası açılmış Türkiye'ye bu nedenle Washington'da verilen destekler oldukça sınırlıdır. 

Sonuç

Sonuç olarak, 28 Şubat tarihinde başlayan 2026 İran Savaşı, olanca hızıyla sürmektedir. Savaş, kuşkusuz tüm taraflara zarar vermekte, ancak bu savaştan en olumsuz etkilenen devlet haliyle yoğun hava saldırısı altındaki İran olmaktadır. İran'ın hava ve deniz kuvvetlerinin, drone ve roket tesislerinin, laboratuvarlarının vs. yok edilmesi, kuşkusuz bu ülkenin savaşma kapasitesi ve ekonomisini olumsuz etkileyecektir. Dahası, çok sayıda üst düzey liderini kaybeden İran'ı mevcut rejim devam ederse yakın gelecekte kimin yönetebileceği (bu konuda son günlerde şahin kanattan Mücteba Hamaney ve ılımlı kanattan Ali Laricani ismi öne çıkmaktadır) de ciddi bir muammadır. İşin riskleri (!) nedeniyle, bu işe talip olan fazla kişi de çıkmayabilir! Ancak İran, İslami rejime yönelik küçümsemeler nedeniyle yanlış yansıtılan ve bu anlamda kesinlikle devlet geleneği olmayan alelade bir devlet de değildir ve Cumhurbaşkanı Mesut (Mesud) Pezeşkiyan liderliğinde ülkedeki tüm devlet kurumları halen çalışmaktadır. Bu nedenle, İran'ın saldırılara direnebilmesi durumunda, zamanla uluslararası toplumdan daha fazla destek alması da muhtemeldir. Dileğimiz ise bu savaşın bir an önce durması ve insanların gereksiz yere hayatlarını kaybetmemesidir.

Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ

SIPRI'nin 2025 Yıllığına Göre Yapay Zekâ ve Uluslararası Barış ve Güvenlik

 

Giriş

Stockholm (İsveç) merkezli Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü (SIPRI), silahlı çatışma, askeri harcamalar, silah ticareti, silahsızlanma ve silah kontrolü konularında veri, analiz ve tavsiyeler sunan çok önemli bir düşünce kuruluşudur. 1966 yılında Tage Erlander ve Alva Myrdal tarafından kurulan kuruluşun günümüzdeki Başkanı ise eski İsveç Başbakanı Stefan Löfven’dir. SIPRI, 1969 yılından beri uzmanlaştığı silahlanma ve silahsızlanma konularında bir yıllık rapor yayınlamaktadır. SIPRI Yıllığı (SIPRI Yearbook) adı verilen bu rapor, uluslararası bir kitap hüviyetinde Oxford University Press tarafından basılarak kitap sitelerinde satışa sunulmakta, ayrıca bazı bölümleri ücretsiz olarak kuruluşun web sitesinden meraklılara duyurulmaktadır. Bu yazıda, SIPRI’nin 2025 yıllığında yer alan “yapay zekâ ve uluslararası barış ve güvenlik” konulu 12. bölümden önemli kısımlar özetlenecektir.

Yapay Zekâ ve Uluslararası Barış ve Güvenlik

Jules Palayer ve Laura Bruun imzalı 12. bölümün orijinal ismi "Artificial intelligence and international peace and security" (Yapay zekâ ve uluslararası barış ve güvenlik) şeklindedir. 18 sayfalık bu bölümde, SIPRI, görece yeni bir alan olan yapay zekânın askeri teknolojiler ve devletlerin silahlanma veya silahsızlanma politikaları üzerine etkilerini incelemektedir.

Raporun "Giriş" (Introduction) bölümünde, ilk olarak, son 10 yıldır yapay zekânın askeri kullanımlarına ilişkin uluslararası politika tartışmalarının çoğunlukla otonom silah sistemlerine (AWS/autonomous weapon systems) odaklandığı ve bunların "genellikle etkinleştirildikten sonra insan müdahalesi olmadan hedefleri seçip etkisiz hale getirebilen silah sistemleri" olarak nitelendirildiği açıklanmaktadır. Ancak rapora göre, 2023'ten bu yana, bu alandaki tartışma, genellikle yapay zekâ destekli karar destek sistemleri olarak adlandırılan hedefleme, planlama ve istihbarat analizi gibi yapay zekânın diğer askeri kullanımlarına doğru da genişlemiştir. Özellikle Gazze ve Ukrayna'daki mevcut silahlı çatışmalarda yapay zekânın kullanımı, askeri yapay zekâ konusunun politika yapıcılar için acil bir mesele olduğunu somut olarak ortaya koymuştur. Ek olarak, yazarlara göre, sivil yapay zekâ çalışmaları da barış ve güvenliğe yeni riskler oluşturabilir. Örneğin, bazı yapay zekâ modelleri kötü niyetli aktörlerin yasaklanmış silahları (kimyasal, biyolojik, radyolojik ve nükleer silahlar) geliştirmek ve kullanmak için kritik bilgilere erişmesine yardımcı olabilir. Aynı şekilde, yapay zekâ, siber suçluların ve bilgisayar korsanlarının zararlı operasyonlar gerçekleştirmesi için bir tür yetenek artışı da sağlayabilir. Dahası, üretken yapay zekâ araçları, dezenformasyon yapmak için de kötüye kullanılabilir ve bu da uluslararası sistemde ve devletlerle halklar arasında "güven ve inancın" aşınmasına neden olabilir. Bu nedenle, yapay zekânın sadece askeri değil, sivil risklerine de odaklanmak yerinde olacaktır. 

"Askeri yapay zekânın ortaya koyduğu zorlukların yönetimi" (Governing the challenges presented by military artificial intelligence) başlıklı ikinci bölümde, yazarlar tarafından, yapay zekânın askeri kullanımına ilişkin politika tartışmasının genişlemesinin bu alanda yeni forum ve girişimlerin oluşturulmasında kendini gösterdiği belirtilerek, bu bölümde 2024 yılında askeri yapay zekânın ve otonom silah sistemlerinin daha geniş uygulamalarıyla ilgili olarak gerçekleşen ana gelişmelerin özetleneceği ifade edilmektedir. Bu bölümde, ilk olarak, otonom silah sistemlerine (AWS) değinilmektedir.

Otonom silah sistemleri (AWS) konusundaki hükümetler arası tartışma, 2013 yılından bu yana, özellikle 1981 tarihli Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi (CCW/Convention on Certain Conventional Weapons) kapsamında, ağırlıklı olarak "ölümcül otonom silah sistemleri" (LAWS/lethal autonomous weapon systems) merceğinden ele alınmaktadır. 2017 yılından bu yana bir hükümet uzmanları grubu tarafından yürütülen tartışmalar, LAWS'un ortaya koyduğu zorlukların, örneğin Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi kapsamında yeni bir protokol şeklinde yeni bir düzenlemenin benimsenmesini gerektirip gerektirmediği etrafında yoğunlaşmaktadır. Bu konu tartışılmaya devam ederken, son birkaç yıldır LAWS'u sözde iki kademeli bir yapı aracılığıyla yönetmeye yönelik artan bir destek ortaya çıkmıştır. Önerilen iki kademeli yapı, belirli LAWS türlerini yasaklayacak ve diğer tüm LAWS türlerine de sınırlamalar ve gereksinimler getirecektir. Ancak neyin yasaklanması, kısıtlanması veya gerekli olması gerektiği henüz kararlaştırılmamıştır. 2024'teki hükümet uzmanları grubu toplantıları, devletlere konuyu daha ayrıntılı olarak tartışma fırsatı sağlamıştır. Hollanda Büyükelçisi Robert in den Bosch başkanlığındaki LAWS (ölümcül otonom silah sistemleri) 2024 yılı hükümet uzmanları grubu toplantısı, "doğasını önceden belirlemeksizin, bir enstrümanın unsurları kümesini ve LAWS alanındaki gelişmekte olan teknolojilere yönelik diğer olası önlemleri daha ayrıntılı olarak ele almak ve fikir birliğiyle formüle etmek" için üç yıllık bir göreve sahiptir. Üç yıllık görev süresi göz önüne alındığında, uzmanlar grubu toplantısının yıl sonuna kadar nihai bir rapor kabul etmesi gerekmiyordu. Bunun yerine, 2024 yılı, önemli konuları daha derinlemesine tartışmak ve 2026'da kapsamlı bir rapor için ortak zemin alanlarını belirlemek için uzmanlara fırsat sağladı. Başkan tarafından hazırlanan ve "sürekli güncellenen bir metin" etrafında yapılandırılan 2024 tartışmalarının merkezinde üç konu yer almıştır: (1) LAWS'un (ölümcül otonom silah sistemleri) özellikleri ve tanımları, (2) uluslararası insancıl hukukun uygulanması ve buna uyum sağlamak ve (3) riskleri azaltmak için önlemler. Hükümet uzmanları grubu, bu konuları 2024 yılında gerçekleştirdiği iki resmi toplantısında (Mart ayındaki 5 günlük bir oturum ve Ağustos ayındaki 5 günlük bir diğer oturum) ve bir dizi gayriresmi çevrimiçi oturumlar arası istişarede ele aldı. CCW (Belirli Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi) kapsamında on yılı aşkın süredir devam eden görüşmelere rağmen, devletler, hâlâ, LAWS (ölümcül otonom silah sistemleri) tanımı konusunda anlaşmaya varamamıştır. Nitekim Rusya Federasyonu ve Türkiye gibi bazı devletler için, bir tanım üzerinde anlaşmak, herhangi bir düzenleyici görüşme için ön koşuldur. Diğer devletlerin çoğu ise, bir "çalışma tanımı" üzerinde anlaşmanın, düzenlemenin unsurlarını belirlemek için yeterli olduğu görüşündedir. Bu yaklaşımı izleyen uzmanlar grubu Başkanı, 2024 yılında bu tür bir çalışma tanımı etrafında uzun tartışmalar başlatmıştur. Çoğu devlet, LAWS'u "aktif hale getirildikten sonra, insan operatörünün daha fazla müdahalesi olmadan bir hedefi seçebilen ve hedef alabilen silah sistemleri" olarak tanımlamayı desteklemiştir. Bu tanım, yıllardır birçok devlet ve Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC) tarafından kullanılmaktadır. Ancak uzmanlar grubu, hedefleme kararlarında insan rolünün nasıl yansıtılacağı, hangi "silah sistemlerinin" dahil edilmesi gerektiği ve bir tanımın "öldürücü" niteliğini içermesi gerekip gerekmediği konusundaki süregelen anlaşmazlıklar nedeniyle henüz bir çalışma tanımı konusunda anlaşmaya varamadı. İkinci noktaya gelince, çoğunluk AWS'nin (otonom silah sistemleri) LAWS'a (ölümcül otonom silah sistemleri) tercih edilebilir olduğunu savundu; birçoğu "öldürücülüğün" silah sisteminin tasarımından ziyade kullanım şekli ve etkileriyle ilgili olduğunu ve otonom silah sistemlerinin, ölümün amaçlanan veya fiili sonuç olup olmadığına bakılmaksızın, maddi hasar veya yaralanma şeklinde zarar verebileceğini savundu. Uzmanlar grubu toplantısının on yıldan fazla süren tartışmalardan sonra LAWS konusunda ortak bir kavramsal anlayış oluşturamaması, hem grup içinde, hem de dışında birçok kişi için büyük bir hayalkırıklığı yarattı.

Hükümet uzmanları grubu, daha önce, uluslararası insancıl hukukun, LAWS'un geliştirilmesi ve kullanımına tamamen uygulandığını tespit etmiştir. 2024 yılında, grup, uluslararası insancıl hukuktan kaynaklanan belirli yasakların, sınırlamaların ve gerekliliklerin neler olduğunu ve bunların iki kademeli bir araçta nasıl yansıtılabileceğini tartışmıştır. Uzmanlar grubu için, uluslararası insancıl hukuka uygun olarak kullanılamayan LAWS'un yasak olduğu konusu tartışmasızdır. Ayrıca, başta Rusya olmak üzere birkaç devlet dışında, çoğu, etkileri ve davranışları "makul bir şekilde öngörülemeyen veya kontrol edilemeyen" LAWS'un, bu tür silah sistemleri uluslararası insancıl hukuka uygun olarak kullanılamayacağı için yasak olarak kabul edilmesi gerektiği konusunda hemfikirdir. Bununla birlikte, hükümet uzmanlar grubu, etkileri ve davranışları açıklanamayan ve geri izlenemeyen LAWS'un da yasak olup olmayacağı konusunda bölünmüştür. ICRC ve Avusturya, Pakistan, Meksika ve Filistin gibi birkaç devlet, bu tür sistemlerin uluslararası insancıl hukuka uygunluğu ihlal edeceğini savunurken, Amerika Birleşik Devletleri (ABD) gibi diğerleri buna katılmayarak, uluslararası insancıl hukuka uygunluğun, uygunluk için gerekli davranışlarla karıştırılmaması konusunda uyarıda bulunmuştur. Buna karşılık, Pakistan, açıklanabilirlik ve izlenebilirlik ile ilgili gerekliliklerin uluslararası insancıl hukukta bir temeli olduğunu, ancak devletlerin daha önce bunlar hakkında düşünmeye zorlanmadığını savunmuştur. Uzmanlar grubu, ayrıca, uluslararası insancıl hukukun LAWS'un tasarımı ve kullanımı üzerinde getirdiği belirli sınırlamaları da tartışmıştır. Yeni Zelanda, Pakistan ve Filistin'in yanı sıra, ICRC de dahil olmak üzere büyük bir devlet grubu, LAWS kullanımının sivillerin bulunmadığı alanlarla sınırlandırılması ve LAWS'un yalnızca insanları değil, nesneleri de hedef alacak şekilde tasarlanıp kullanılması gerektiği yönünde görüş bildirdi. Almanya, İsrail ve Birleşik Krallık (İngiltere) gibi diğer devletler ise, bu tür kategorik sınırlamalara karşı çıkarak, uluslararası insancıl hukuka uyumun bağlama bağlı olduğunu vurguladı.

Uluslararası insancıl hukuka uyumu sağlamaya yönelik önlemler konusunda ise, önceki yıllarda olduğu gibi, hükümet uzmanlar grubu, beklenen kullanım koşullarında sistem yetenekleri ve sınırlamaları hakkındaki anlayışı geliştirmek amacıyla, titiz test ve değerlendirme, yasal incelemeler ve kullanıcı eğitiminin önemini tartıştı. Buna ek olarak, sistemlerdeki önyargıyı tespit etme ve azaltma önlemlerinin sağlanmasının önemi, 2024 yılında önceki yıllara göre daha fazla dikkat çekti. Çeşitli risk azaltma önlemlerinin alınması gerekliliğine geniş destek olmasına rağmen, devletler, bu önlemlerin bağlayıcı mı, yoksa gönüllü mü olması gerektiği ve dolayısıyla potansiyel iki kademeli bir düzenlemede nasıl yansıtılması gerektiği konusunda farklı görüşlere sahipti. Genel olarak, 2024 tartışması, somut sonuçlara yol açabilecek uzlaşma dilini belirleme ihtiyacı konusunda devletler arasında zengin tartışmalar ve yapıcı bir ruhla karakterize edildi. Bununla birlikte, olumlu hava büyük ölçüde hükümet uzmanları grubunun yıl sonuna kadar bir rapor hazırlayıp üzerinde anlaşmaya varmak zorunda olmamasından kaynaklanmaktadır. Nihai raporun 2026'dan önce kabul edilmesi beklenmiyor ve esaslı tartışmaların böyle bir uzlaşma belgesine yansıtılıp yansıtılmayacağı kesin değil. Yapıcı atmosferin altında, özellikle yeni bir yasal olarak bağlayıcı araca ihtiyaç olup olmadığı ve düzenlemenin yalnızca uluslararası insancıl hukuka dayanması gerekip gerekmediği gibi temel anlaşmazlıklar ve özellikle etik ve insan haklarıyla ilgili diğer endişeler devam ediyor. Bununla birlikte, 2024 yılı, Başkan'ın özeti ve 2025'teki tartışmaları desteklemek üzere tüm metnin revize edilmiş bir versiyonuyla sona erdi.

AWS (otonom silah sistemleri) üzerine bölgesel ve uluslararası konferanslar anlamında geçtiğimiz yıl düzenlenen bölgesel konferansların (Kosta Rika, Trinidad ve Tobago ve Filipinler) ardından, Sierra Leone 17-18 Nisan tarihlerinde Batı Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu (ECOWAS) üyeleri için AWS üzerine bölgesel bir konferansa ev sahipliği yaptı. Konferans, ECOWAS üyelerinin "anlamlı insan kontrolü" olmadan kullanılan AWS'nin ciddi yasal, etik ve güvenlik endişeleri yarattığını vurguladığı bir bildiriyle sonuçlandı. Bildiri, AWS'yi düzenlemek için yasal olarak bağlayıcı bir araç üzerinde acil müzakereler yapılması çağrısında bulundu. 29-30 Nisan tarihlerinde ise, Avusturya, AWS'nin ortaya çıkardığı yasal ve etik zorlukları tartışmak üzere bir konferansa ev sahipliği yaptı. 144 ülkeden 1000'den fazla temsilcinin katıldığı konferans, Avusturya hükümetinin daha sonra Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'nin AWS hakkındaki raporuna sunduğu bir "konferans özeti" ile sonuçlandı.

Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri António Guterres'in LAWS (ölümcül otonom silah sistemleri) hakkındaki raporuna da bu noktada değinmek gerekir. 2023 yılında, BM Genel Kurulu, Genel Sekreter Guterres'i, üye devletlerin ve gözlemci devletlerin LAWS hakkındaki görüşlerini (insani, hukuki, güvenlik, teknolojik ve etik perspektiflerden LAWS'un ortaya çıkardığı endişeleri giderme yollarına odaklanarak) almak ve görüşlerin tüm yelpazesini yansıtan bir rapor sunmakla görevlendirdi. Genel Sekreter, 73'ten fazla ülkeden toplam 58 başvuru ve ICRC, sivil toplum grupları ve bilim camiasından 33 başvuru daha aldı. Rapor, Temmuz 2024'te yayınlandı. Genel Sekreter Guterres, raporun "Sonuç" bölümünde, "uluslararası toplumun bu konuda önleyici tedbirler alması için zamanın daraldığını" vurguladı ve devletleri, en geç 2026 yılı sonuna kadar LAWS'u yasaklamak ve düzenlemek için yasal olarak bağlayıcı bir araç benimsemeye çağırdı. Guterres, özellikle insan kontrolü veya gözetimi olmadan işleyen, uluslararası insancıl hukuka uygun olarak kullanılamayan ve insanları hedef almak için kullanılan LAWS'un yasaklanması ve diğer tüm LAWS türlerinin düzenlenmesi gerektiğini savundu. İleriye dönük yol konusunda ise, Genel Sekreter, LAWS üzerine hükümet uzmanları grubunu "görevlerini mümkün olan en kısa sürede yerine getirmek için gayretle çalışmaya" ve Genel Kurul'u LAWS hakkındaki görüşmelere devam etmeye teşvik etti. Genel Sekreter'in raporuna sunulan görüşler büyük ölçüde hükümet uzmanları grubu toplantısında ifade edilen görüşleri yansıtırken, rapor, devletlerin görüşlerini de içerdiği için daha kapsamlıydı. Zira rapor, hükümet uzmanları grubuna taraf olmayan ülkeler de dahil olmak üzere, uluslararası insancıl hukukun ötesindeki etik, insan hakları ve uluslararası güvenlik ile ilgili endişeleri de ele almıştır. Bu nedenle, raporun kapsamı ve Genel Sekreter'in önemli tavsiyeleri, birçok devlet ve sivil toplum kuruluşu tarafından, silah kullanımını düzenleyen yasal olarak bağlayıcı bir araç oluşturulmasına yönelik önemli bir ivme kazandırıcı olarak algılanmıştır.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun LAWS (ölümcül otonom silah sistemleri) hakkındaki kararı konusunda, Kasım 2024'te, BM Genel Kurulu Birinci Komitesi, LAWS hakkında ikinci kararını kabul etmiştir. Avusturya tarafından sunulan ve 26 ortak sponsor devletin oluşturduğu bölgesel bir grup tarafından desteklenen karar, LAWS'un ortaya çıkardığı ciddi insani, hukuki, güvenlik, teknik ve etik zorlukları kabul etmiştir. Kararda dikkat çekici bir unsur, BM Genel Sekreteri'nden, diğer hususların yanı sıra, Genel Sekreter'in LAWS hakkındaki raporunu ve hükümet uzmanları grubunun LAWS hakkındaki çalışmalarını değerlendirmek üzere 2025 yılında gayri resmi istişareler düzenlemesini istemesidir. New York'ta iki gün sürmesi beklenen gayri resmi istişareler, tüm BM üye devletleri ve gözlemci devletleri, uluslararası ve bölgesel örgütler, ICRC ve bilim camiası ve endüstri de dahil olmak üzere sivil toplumun katılımına açık olacaktır. Karara göre, gayri resmi istişareler, tartışmaların yerini almak değil, onları tamamlamak amacıyla yapılmaktadır. Ancak, birçok devlet uzmanlar grubunun silahsızlanma konularını ele almak için uygun forum olmaya devam ettiğini vurgularken, Genel Kurul'un birçok devlet için çekiciliği, etik ve insan hakları değerlendirmelerinden yayılma endişelerine ve küresel güvenlik ile bölgesel ve uluslararası istikrar üzerindeki etkilere kadar daha geniş bir yelpazedeki bakış açılarının dahil edilmesine olanak sağlamasıdır.

Askeri yapay zekâ konusundaki bir diğer önemli gelişme, REAIM Zirvesi'nin Seul'de 2024 yılında düzenlenmesidir. Güney Kore, Kenya, Hollanda, Singapur ve Birleşik Krallık zirveye ortak ev sahipliği yaptılar. İlk olarak 2023 yılında Hollanda tarafından başlatılan REAIM Zirvesi, çok çeşitli paydaşların askeri yapay zekânın yönetişimini tartışması için bir platform sağlıyor. 2024 yılında gündem üç tematik başlık etrafında düzenlendi: (1) yapay zekânın uluslararası barış ve güvenliğe etkisi, (2) askeri alanda sorumlu yapay zekânın uygulanması ve (3) askeri alanda yapay zekânın gelecekteki yönetişiminin öngörülmesi. REAIM 2024, askeri alanda sorumlu yapay zekâ için bir Eylem Planı'nın kabul edilmesiyle sonuçlandı. Tüm kıtaları kapsayan 63 ülke bu sonuç belgesini kabul ederken, bazı önemli devletler ise bunu kabul etmediler. 2024 Zirvesi'ne katılmalarına rağmen Çin, Hindistan ve İsrail, eylem çağrısına katılmama kararı aldılar. Rusya ise, 2022'deki Ukrayna'ya yönelik topyekün işgali nedeniyle zirveye davet edilmedi. Eylem Planı, zirvenin üç tematik akışı arasında bölünmüş 20 eylemi derleyen bir yumuşak hukuk belgesidir. Eylemler, "yapay zekânın faydalarından ve fırsatlarından yararlanırken, ilgili riskleri ve zorlukları yeterince ele almayı" amaçlamaktadır.

Yapay zekânın uluslararası barış ve güvenliğe etkisi konusunda destekleyici devletler, askeri yapay zekânın askeri uygulamalar için faydaları olduğunu kabul ederken, potansiyel risklerini de kabul etmektedirler. İlk olarak, Eylem Planı, politika eyleminin yapay zekâ destekli silahlardan öteye geçmesi ve‘savaş operasyonları için yapay zekâ destekli karar destek sistemleri, siber operasyonlarda yapay zekâ, elektronik savaşta yapay zekâ ve bilgi operasyonlarında yapay zekâya dikkat etmesi gerektiğini vurgulamakta ve "yapay zekâ teknolojisinin kitle imha silahlarının yayılmasına katkıda bulunmasını önleme ihtiyacını" vurgulamaktadır. İkinci tematik akış altındaki eylemler –askeri alanda sorumlu yapay zekânın uygulanması– askeri yapay zekânın araştırma, tasarım, geliştirme ve uygulanmasında uluslararası hukukun ve diğer ilgili yasal çerçevelerin geçerliliğini yeniden teyit etmektedir. Bu bölüm, ayrıca, orduda sorumlu yapay zekâ için bazı temel ilkeleri de kabul etmektedir. Bunlar; insan sorumluluğu ve hesap verebilirliği, güvenilirlik, uygun insan katılımı ve "askeri alanda yapay zekâ yetenekleri tarafından üretilen çıktıları anlama, açıklama, izleme ve güvenme" yeteneğidir. Son olarak, üçüncü tematik akış altındaki eylemler —askeri alanda yapay zekânın gelecekteki yönetimini öngörmek— askeri alanda yapay zekânın sorumlu geliştirilmesi, konuşlandırılması ve kullanımı konusunda uluslararası iş birliğinin ve kapasite geliştirmenin önemini vurgulamaktadır. Bu bölüm, ayrıca, askeri alanda yapay zekâ ile bağlantılı çok sayıda girişimin varlığını kabul etmekte ve bunlar arasında daha "sinerjik ve tamamlayıcı" bir yaklaşımı teşvik etmektedir. Zirve'den hemen sonra, Orduda Sorumlu Yapay Zekâ Küresel Komisyonu (GC REAIM) toplandı. İlk REAIM Zirvesi'nden sonra kurulan ve askeri yapay zekâ konusunda çeşitli uzmanlardan oluşan GC REAIM, orduda sorumlu yapay zekâ kullanımı konusunda uluslararası tartışmalara rehberlik etmeyi amaçlamaktadır. Özellikle, amacı, "askeri alanda yapay zekânın küresel yönetişimiyle ilgili konularda çalışan birçok topluluk arasında karşılıklı farkındalık ve anlayışın geliştirilmesi"dir. Başlangıçta iki yıl için kurulan bu grup, şu konuları kapsayacak bir "stratejik rehber raporu" hazırlayacaktır: (a) askeri alanda sorumlu yapay zekadan ne kastedildiği, (b) askeri alanda yapay zekâyı sorumlu bir şekilde tasarlamak, geliştirmek, üretmek, tanıtmak ve kullanmak için yapay zekâ yaşam döngüsüne dahil edilmesi gereken unsurlar ve (c) askeri alanda yapay zekâyı sorumlu bir şekilde tasarlamak, geliştirmek ve kullanmak için kurulması gereken yönetişim mekanizmaları. GC REAIM, 2025 yılında planlanan çeşitli toplantılar aracılığıyla çalışmalarına devam edecektir. Aralık 2024 sonu itibariyle, hiçbir devlet üçüncü bir REAIM Zirvesi düzenleme ve ev sahipliği yapma taahhüdünde bulunmamıştır.

BM Genel Kurulu'nun askeri yapay zekâya ilişkin kararı ise şöyledir; REAIM Zirvesi'nin iki orijinal organizatörü olan Hollanda ve Güney Kore, 2024 yılında, 21 devletten oluşan bölgesel bir grubun ortak sponsorluğunda, BM Genel Kurulu'na "Askeri alanda yapay zekâ ve bunun uluslararası barış ve güvenliğe etkileri" başlıklı ortak bir karar tasarısı sunmuştur. Karar tasarısı, 24 Aralık'ta Birinci Komite'de 159 lehte, 2 aleyhte (Rusya ve Kuzey Kore) ve 5 çekimser (Belarus, Etiyopya, İran, Nikaragua, Suudi Arabistan) oyla kabul edilmiştir. Karara karşı çıkan Rusya, LAWS üzerine hükümet uzmanları grubu gibi çok taraflı süreçlerin parçalanması, gelecekteki askeri yapay zekâ düzenlemelerinin önceden belirlenmesi, belirsiz temel terimler, uluslararası hukukta olmayan tartışmalı kriterlere dayanılması ve kararın kapsayıcı olmayan bir devlet grubunun görüşlerini yansıtması konusundaki endişelerini dile getirmiştir. Bu karar tasarısı ve REAIM Zirveleri ile, Hollanda ve Güney Kore, "askeri alanda yapay zekânın kullanımı için uluslararası standartlar belirlemeyi" amaçlamaktadır. Karar, Eylem Planı'nın ruhunu BM bağlamına aktarıyor; ancak önemli bir farkla, kararın kitle imha silahlarına atıfta bulunmamasıdır. Karar metni, askeri yapay zekânın yönetimi için çok paydaşlı bir yaklaşımın benimsenmesinin önemini vurguluyor ve özel sektörün, sivil toplumun ve akademinin, devletlerin ve toplumun yapay zekanın barış ve güvenliğe nasıl risk oluşturduğunu anlamalarına yardımcı olmada oynadığı kritik rolü kabul ediyor. Birleşmiş Milletler Şartı'nın, uluslararası insancıl hukukun ve uluslararası insan hakları hukukunun askeri yapay zekâya uygulanmasını yineliyor ve devletleri, yapay zekânın orduya entegrasyonunun fırsatlarını ve zorluklarını ele almak için çok taraflı diyaloglara devam etmeye davet ediyor. Karar, aynı zamanda, dijital teknolojilerin ve yapay zekânın küresel yönetişimi için 2024 BM çerçevesi olan Küresel Dijital Mutabakatı yankılayarak, devletleri "askeri alanda sorumlu yapay zekâ konusunda ülkeler arasındaki uçurumları kapatmaya" davet ediyor ve devletleri askeri alanda yapay zekânın sorumlu uygulanması konusunda iyi uygulamaları ve öğrenilen dersleri paylaşmaya çağırıyor. 2023 tarihli LAWS hakkındaki karara benzer şekilde, bu karar da BM Genel Sekreteri'nden, yapay zekânın askeri alana entegrasyonunun uluslararası barış ve güvenliğe getirdiği fırsatlar ve zorluklar hakkındaki devletlerin görüşlerini toplamayı ve bu görüşleri bir raporda yayınlamayı talep ediyor. Ancak burada odak noktası açıkça LAWS dışındaki alanlar olacak. BM Genel Sekreteri, ayrıca, uluslararası ve bölgesel kuruluşlardan, ICRC'den, sivil toplumdan, bilim camiasından ve endüstriden de görüş alacak ve "bu görüşleri, söz konusu raporun ekinde alınan orijinal dilde yer alacak şekilde" dahil edecektir.

Bir diğer konu ise bu konudaki ABD Siyasi Bildirisi'dir. Şubat 2023'te Lahey'deki REAIM Zirvesi'nde başlatılan Yapay Zekâ ve Otonominin Sorumlu Askeri Kullanımına İlişkin ABD Siyasi Bildirisi, sorumlu askeri yapay zekâyı teşvik etmek için 10 temel ilke belirlemiştir. Başlangıçta, ABD Siyasi Bildirisi, diğer devletlerden sınırlı destek almış ve bu da desteği genişletmek için revizyonlara yol açmıştır. Ana değişikliklerden biri, bazı devletlerin bu hükmü nükleer silahların meşrulaştırılması olarak görmesi ve bu nedenle bildiriyi desteklemekte isteksiz olması nedeniyle, nükleer komuta ve kontrolde yapay zekaya yapılan atıfın kaldırılmasıydı. Siyasi bildirinin revize edilmiş bir versiyonu Kasım 2023'te yayınlandı ve Aralık 2024 sonunda 58 devlet tarafından onaylandı. Mart 2024'te, ABD, siyasi bildiriyi onaylayan devletlerin ilk genel kurul toplantısını düzenledi. Washington DC'deki toplantıda hazır bulunan onaylayan devletler, teknik alışverişler yoluyla siyasi bildirinin uygulanmasını teşvik etmekle görevli üç çalışma grubu oluşturdu. "Yapay Zekâ Güvencesi" üzerine çalışan birinci çalışma grubu, yapay zekâ sistemlerinin tanımlanmış kullanımlar için katı yönergeleri izlemesini, titiz testlerden geçmesini, hatalara karşı koruma önlemleri almasını ve insan müdahalesi yeteneklerini sağlamaya odaklanmaktadır. ‘Hesap Verebilirlik’ üzerine çalışan ikinci çalışma grubu, yapay zekâ yönetiminin insani yönüyle ilgilenmektedir: askeri personelin teknolojinin yeteneklerini ve sınırlarını anlamak için uygun eğitim almasını ve işlevselliği hakkında açık, denetlenebilir belgelere erişmesini sağlamak. ‘Denetim’ üzerine çalışan üçüncü çalışma grubu, uluslararası insancıl hukuka uyumu sağlamak için yasal incelemelerin zorunlu kılınması, üst düzey yetkililer tarafından denetimin kurulması ve yapay zekâ sistemlerindeki istenmeyen önyargıların ortadan kaldırılması da dahil olmak üzere geniş politika konularına odaklanmaktadır. ABD'nin siyasi bildirisi, diğer askeri yapay zekâ yönetimi girişimlerine ve yapay zekâ ve AWS ile ilgili yasal ve etik sorunları ele alan diğer uzmanlaşmış forumlara tamamlayıcı bir araç olarak çerçevelenmiştir. Bu bildiriyle, ABD, benzer düşünen devletlerle ortak ilkeler altında uyum sağlamayı ve bunların uygulanmasına yönelik çalışmayı amaçlamaktadır.

"Sivil yapay zekânın ortaya koyduğu zorlukların yönetimi" (Governing the challenges presented by civilian artificial intelligence) adlı üçüncü bölümde, SIPRI uzmanları, öncelikle, devletlerin, sivil yapay zekâdaki gelişmelerin barış ve güvenliği olumsuz etkileyebileceğini kabul ettiklerini vurgulamaktadırlar. Uzmanlar ve devletler, bu riskleri çeşitli platformlarda azaltmayı amaçlamaktadırlar. Önemli çok taraflı çabalar arasında BM öncülüğündeki teknoloji yönetimi süreçleri ve Yapay Zekâ Güvenliği Zirvesi yer almaktadır. BM'nin küresel yapay zekâ yönetimine yönelik çabaları Yapay zekânın vaatleri ve tehlikeleri, 2024 yılında BM Genel Kurulu'nda önemli bir konu olarak ortaya çıktı. BM Genel Sekreteri, 79. oturumun açılış konuşmasında, yapay zekâ teknolojisinin hem riskler, hem de faydalar getirdiğini vurgulayarak, BM'yi yapay zekânın iyilik için bir güç olmasını sağlamak ve yapay zekânın zorlukları konusunda uluslararası iş birliğini merkezileştirmek için önemli bir platform olarak konumlandırdı. Genel tartışma sırasında, liderler, bilimsel gelişmelerin kötüye kullanılması, yapay zekâ destekli dezenformasyon çağında demokratik süreçlere yönelik tehdit ve 'gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında yapay zekâ kullanımı ve geliştirilmesinden kaynaklanan eşitsizlikler' gibi yapay zekâdan kaynaklanan varoluşsal riskler konusunda endişelerini dile getirdiler.

Genel Kurul'un 79. oturumu, 79/1 sayılı Karar uyarınca kabul edilen üç sonuç belgesiyle sonuçlanan Gelecek Zirvesi ile başlamıştır: Gelecek Paktı, Küresel Dijital Mutabakat ve Gelecek Nesiller Bildirgesi. Gelecek Paktı, barış ve güvenlik, insan hakları, sürdürülebilir kalkınma ve dijital iş birliği de dahil olmak üzere geniş bir yelpazedeki konuları ele almayı amaçlayan çok taraflılığı teşvik etmek için 56 eylemi içermektedir. Küresel Dijital Mutabakat, gelişmiş ve gelişmekte olan bölgeler arasındaki dijital uçurumları kapatmak ve küresel dijital ve yapay zeka yönetişimi için bir temel oluşturmak üzere tasarlanmıştır. Paktın barış ve güvenliğe ayrılmış bölümünde, 27. eylem yapay zeka yönetişimi açısından önem taşımaktadır. Gelişen teknolojilerle ilgili diğer taahhütler arasında, devletler, AWS (otonom silah sistemleri) konusunda bir araç geliştirmeye (doğası hakkında ön yargıda bulunmaksızın), dijital uçurumları ele almak için iş birliğini arttırmaya, askeri yapay zekânın etkisini izlemeye devam etmeye ve BM Genel Sekreteri'nden yeni ve gelişmekte olan teknolojilerin barış ve güvenlik üzerindeki etkileri hakkında rapor vermeye devam etmesini istemeye söz veriyorlar. Bu son taahhüt, devletlerin BM bünyesinde çok disiplinli Bağımsız Uluslararası Yapay Zeka Bilimsel Paneli kurmayı ve yapay zeka yönetişimi konusunda küresel bir diyalog başlatmayı kabul ettiği Küresel Dijital Mutabakat'ın 5. hedefiyle ilgilidir. Bu panelin amacı, “kanıt temelli etki, risk ve fırsat değerlendirmeleri yoluyla bilimsel anlayışı teşvik etmek” olacaktır. Hem Gelecek Paktı, hem de Küresel Dijital Mutabakat, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'nin Yapay Zekâ Yüksek Düzey Danışma Kurulu'nun (AIAB) Gelecek Zirvesi'nin başında sunulan “İnsanlık İçin Yapay Zekayı Yönetmek” raporunun tavsiyelerine dayanmaktadır. Hükümet, özel sektör ve sivil toplum da dahil olmak üzere tüm bölgelerden ve çeşitli sektörlerden 39 uzmandan oluşan bir danışma grubu olan AIAB, Aralık 2023'te BM Genel Sekreteri tarafından kurulmuştur. 2000'den fazla katılımcıyla yapılan kapsamlı bir küresel istişarenin sonucu olan AIAB raporu, küresel olarak kapsayıcı bir yapay zekâ yönetişim yapısının kurulması da dahil olmak üzere önemli tavsiyelerde bulunmaktadır. Rapor, ayrıca, mevcut düzenleyici boşlukları doldurmak için yedi adım özetlemekte ve insan haklarını korurken yapay zekâyı sorumlu bir şekilde geliştirmek için sektörler arası iş birliğini teşvik etmektedir.

Ek olarak, Mayıs 2024'te, Güney Kore, Kasım 2023'teki Birleşik Krallık Yapay Zeka Güvenliği Zirvesi'nin ardından ikinci kez Seul Yapay Zeka Güvenliği Zirvesi'ne ev sahipliği yapmıştır. Birleşik Krallık Zirvesi, Çin ve ABD de dahil olmak üzere birçok devletin, en gelişmiş yapay zekâ modellerinin (sınır modelleri) özellikle sibergüvenlik, biyoteknoloji ve yanlış bilgilendirme alanlarında güvenlik riskleri oluşturabileceğini kabul ettiği Bletchley Deklarasyonu'nu benimsemesiyle sonuçlandı. Seul Zirvesi ise dört önemli gelişme getirdi. Birincisi, 27 devletin ve Avrupa Birliği'nin (AB) Bakanları, yapay zek güvenliği, inovasyon ve kapsayıcılığı ilerletmeye yönelik Seul Bakanlar Bildirisi'ni ortaklaşa onayladı. Bu bildiri, Yapay Zekâ Güvenliği Zirveleri'nin kapsamını inovasyon ve kapsayıcılığı içerecek şekilde genişletiyor. Bletchley Deklarasyonu'nun aksine, Seul Bakanlar Bildirisi, Çin tarafından, nedenleri belirsiz olsa da, onaylanmadı; ancak bazıları zirvenin küresel yapay zeka yönetişimine Batı merkezli bir bakış açısını teşvik etmek' olarak görülebileceğini öne sürdü. İkinci olarak, 10 devlet ve AB, Yapay Zeka Güvenliği Bilimi Üzerine Uluslararası İşbirliğine Yönelik Seul Niyet Bildirisi'ni onayladı. Bu niyet bildirisi, ABD'nin Uluslararası Yapay Zeka Güvenliği Enstitüleri Ağı'nın ilk resmi toplantısını düzenlediği Kasım 2024'te somutlaştı. Üçüncü olarak, Anthropic, Google, Microsoft, Mistral AI, Naver, OpenAI ve Zhipu.ai dahil olmak üzere 16 önde gelen yapay zekâ şirketi, Sınır Yapay Zeka Güvenliği Taahhütleri'ni kabul ettiler. Bu taahhütler -Sınır Model Forumu veya Beyaz Saray Taahhütleri gibi yapay zekâ güvenliğini ilerletmeye yönelik diğer özel sektör taahhütlerinin aksine- ABD ve Çin de dahil olmak üzere farklı coğrafi bölgelerden şirketleri içeriyor. İmza sahibi şirketler, şirket düzeyinde ve gönüllü olarak risk azaltma önlemleri üzerinde çalışmayı taahhüt ediyorlar. En gelişmiş modellerin geliştirilmesi ve bir sonraki Yapay Zekâ Güvenliği Zirvesi'nde ilerlemeleri hakkında rapor vermeleri bekleniyor. Seul Zirvesi'nin dördüncü önemli gelişmesi, Kanadalı bilgisayar bilimcisi Yoshua Bengio tarafından koordine edilen ve çeşitli ülkelerden farklı bir yapay zeka uzmanı grubunun katılımıyla hazırlanan Gelişmiş Yapay Zekanın Güvenliği Üzerine Uluslararası Bilimsel Rapor'un ara sürümünün sunulmasıydı. Bu ara rapor, genel amaçlı yapay zekâ hakkındaki mevcut bilimsel bilgileri özetliyor ve bundan kaynaklanan riskleri anlamaya ve yönetmeye odaklanıyor. Rapor, bu riskleri üç kategoriye ayırıyor: (1) arıza riskleri, (2) kötü amaçlı riskler ve (3) sistemik riskler. Bir sonraki Yapay Zekâ Güvenliği Zirvesi, Şubat 2025'te Paris'te "Paris Yapay Zekâ Eylem Zirvesi" adı altında yapılacak ve ilk iki zirvede kaydedilen ilerlemeyi uygulamaya yönelik somut adımlara odaklanılması amaçlanıyor. Bu Zirve, 2025'te başarıyla gerçekleştirilmiştir. 

"Yapay zekânın yönetişiminde diğer önemli gelişmeler" (Other important developments in the governance of artificial intelligence) başlıklı dördüncü ve son bölümde, yazarlar, önceki bölümde ele alınan yapay zekânın oluşturduğu çeşitli risklerin yönetimine ilişkin iki çok taraflı sürecin yanı sıra, 2024 yılında başka önemli gelişmeler ve girişimlerin de gerçekleştiğini vurgulamaktadırlar. Bunların başında AB'nin yapay zekâyı düzenleme çabaları, ABD'nin Yapay Zekanın Güvenli, Emniyetli ve Güvenilir Geliştirilmesi ve Kullanımına İlişkin Başkanlık Kararnamesinin uygulanması ve Çin'in çeşitli yapay zeka yönetişim girişimleri geliyor.

AB'nin Yapay Zekâ Düzenlemesi: 2024 yılında, AB, yapay zekâ ile ilgili ilk bağlayıcı düzenleme olan Yapay Zekâ Yasası'nı kabul ederek, yapay zekâ yönetişiminde önemli bir dönüm noktası oluşturdu. Bu düzenlemeyle, AB, temel hakları, demokrasiyi ve hukukun üstünlüğünü korurken, Avrupa'da yapay zekâ inovasyonunu teşvik etmeyi amaçladı. Yapay Zekâ Yasası, bazı yapay zekâ uygulamalarını yasaklıyor; bunlar arasında belirli türdeki tahmine dayalı polislik, sosyal puanlama ve insan davranışını manipüle eden yapay zekâ yer alıyor. Diğer uygulamalar için ise, ürünleriyle ilişkili risklere bağlı olarak yapay zekâ sağlayıcıları için farklı gereksinimler belirleyen risk tabanlı bir yaklaşım benimsiyor. AB'nin Yapay Zekâ Yasası, yalnızca askeri, savunma ve ulusal güvenlik amaçları için tasarlanmış ürünler için geçerli değildir. Bununla birlikte, sivil ve askeri yapay zekâ geliştirme arasındaki örtüşme, bazı uzmanların Avrupa'daki askeri yapay zekâ inovasyonu üzerinde dolaylı etkiler öngörmesine yol açmıştır. Yapay Zekâ Yasası'nın bir diğer önemli unsuru ise sınır ötesi etkisidir. Sağlayıcının konumundan bağımsız olarak, AB pazarında kullanılan veya bir AB vatandaşını etkileyen tüm ürünler için geçerlidir. Bu, uluslararası standartlar üzerinde etkili olmak amacıyla, AB'nin veri koruma normlarını şekillendirmedeki emsaline benzer şekilde, bu uluslararası etki yönü de dahil edilmiştir. Yapay Zekâ Yasası'nın uygulanmasını denetlemek için, Avrupa Komisyonu, Avrupa Yapay Zekâ Ofisi'ni de kurmuştur. Haziran 2024'ten beri faaliyette olan Yapay Zekâ Ofisi, AB üye devletlerindeki yapay zekâ yönetişim organlarına yardımcı olmakta, genel amaçlı yapay zekâyı test etmek için araçlar ve metodolojiler geliştirmekte, 'güvenilir' yapay zekânın geliştirilmesini ve kullanımını teşvik etmekte ve uluslararası iş birliğini desteklemektedir. 2024'teki diğer önemli eylemler arasında, Yapay Zekâ Ofisi, genel amaçlı yapay zekâ modelleri için kılavuzlar geliştirmek üzere çok paydaşlı bir istişare başlatmıştır. Bu sürecin bir kısmı, sistemik riskleri belirleme, değerlendirme ve azaltma uygulamalarının geliştirilmesine odaklanmaktadır. Yapay Zekâ Yasası bağlamında, sistemik riskler, genel amaçlı yapay zekanın güvenlik, emniyet, kamu sağlığı ve temel haklar üzerindeki gerçek veya potansiyel olumsuz etkilerini ifade etmektedir. Yapay Zekâ Ofisi, 2025 yılında denetim çalışmalarına devam edecek ve yılın ikinci yarısında genel amaçlı yapay zekâ kılavuzu yayınlaması beklenmektedir.

ABD'nin Güvenli, Emniyetli ve Güvenilir Yapay Zeka Hakkındaki Başkanlık Kararnamesinin Uygulanması: 30 Ekim 2023'te, Beyaz Saray, Yapay Zekânın Güvenli, Emniyetli ve Güvenilir Geliştirilmesi ve Kullanımı Hakkında 14110 Sayılı Başkanlık Kararnamesi'ni yayınladı. 2024 yılı boyunca, çeşitli ABD federal kurumları, kararnamenin hükümlerini uygulamaya başladılar. Başkanlık kararnamesinin önemli bir sonucu, ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü (NIST) bünyesinde yer alan ABD Yapay Zekâ Güvenliği Enstitüsü'nün (USAISI) kurulması oldu. Şubat ayında, ABD Ticaret Bakanı, USAISI'nin liderliğini açıkladı ve Mayıs ayında, Enstitü, yapay zekâ risklerinin anlaşılması ve azaltılmasına yönelik stratejisini yayınladı. USAISI'nin çalışmaları, kimyasal ve biyolojik araştırmalarda kullanılan yapay zekâ modellerinin güvenliği gibi konuları ele alarak, diğer yapay zekâ güvenliği enstitüleriyle uluslararası iş birlikleri kurarak, yapay zekânın ulusal güvenlik üzerindeki etkisini izlemek için bir görev gücü oluşturarak yıl boyunca ivme kazandı. Başkanlık kararnamesi, ayrıca, yapay zekânın birçok ülke için stratejik bir teknoloji olduğunun ABD tarafından kabul edildiğini yansıtan bir Ulusal Güvenlik Muhtırası (NSM) çağrısında bulundu. NSM, ABD yapay zekâ ekosistemlerinin korunmasına, güvenli, emniyetli ve güvenilir yapay zekânın sağlanmasına ve yapay zekânın küresel olarak kötüye kullanımının azaltılmasına öncelik vermektedir. Ayrıca, yapay zekâ geliştirmede özel sektörün katılımının önemini ve hükümet koordinasyonuna duyulan ihtiyacı vurgulamaktadır. NSM, özellikle siber güvenlik ve biyolojik ve kimyasal silah riskleri gibi alanlarda yapay zekâ güvenliği konusunda özel sektör ile hükümet arasında birincil bağlantı kurma görevini NIST ve USAISI'ye vermiştir. Bu çabalar ise genelde kırılgan yasal zeminlere dayanmaktadır. Başkanlık kararnamesi kolayca iptal edilebilirdi ki, nitekim yeniden Başkan seçilen Donald Trump, yeniliği engellediğini ve 'bu teknolojinin gelişimine radikal solcu fikirler dayattığını' savunarak emri yürürlükten kaldırma sözü verdi. Yeni ABD yönetimi altında yapay zekâ yönetiminin geleceği, 2024 yılının sonunda belirsizliğini koruyordu; bazı sesler daha çok Silikon Vadisi dostu politikalara, daha az tekel karşıtı düzenlemeye ve yapay zekâ yönetiminde potansiyel olarak daha büyük bir parçalanmaya doğru bir kayma öngörüyordu.

Çin'in Yapay Zeka Yönetişimi: Çin'in yapay zekâ yönetişimine ilişkin vizyonu, Ekim 2023'te Küresel Yapay Zekâ Girişimi'nin kabulüyle ortaya kondu. Bu girişimi yayınlaması ve Bletchley Deklarasyonu'nu imzalamasından bu yana, Çin, 2024 yılında Üretken Yapay Zeka Hizmetleri için Temel Güvenlik Gereksinimleri'ni yayınlayarak, ulusal yapay zekâ yönetişimi çabalarını ilerletti. Belge, ulusal güvenliğe yönelik tehditler, ayrımcı veya yanlış içerik, ticari ihlaller, gizlilik ihlalleri ve tıp ve altyapı gibi kritik alanlardaki yanlışlıklar dahil olmak üzere beş kategoride çeşitli güvenlik ve emniyet riskleri için ön dağıtım testleri önermektedir. Yapay zekâ güvenliği araştırmacılarına göre, Çinli araştırmacılar ayrıca büyük dil modellerinin (LLM) 'unutulması', biyoloji ve kimyadaki kötüye kullanım riskleri ve LLM'lerdeki 'güç arayışı' ve 'öz farkındalık' risklerinin değerlendirilmesi gibi öncü konulara giderek daha fazla odaklanarak, yapay zekâ güvenlik değerlendirme araçları geliştirmede de aktif rol oynamışlardır. Diğer iki önemli gelişme ise Fransa ile yapay zekâ yönetişimi konusunda ortak bir bildiri yayınlanması ve ilk hükümetler arası diyaloğun gerçekleştirilmesidir. Mayıs 2024'te ise, ABD ile Çin, yapay zekânın sunduğu fırsatları ve zorlukları kabul ederek, güvenli yapay zekâ sistemlerinin geliştirilmesine katkıda bulunmayı taahhüt ettiler. Ayrıca, AIAB'nin "İnsanlık İçin Yapay Zekâyı Yönetmek" raporu gibi mevcut girişimleri destekleyerek küresel yapay zekâ yönetişimi çabaları içinde çalışmaya devam etmeyi taahhüt ettiler. Ek olarak, Çin, 2025 Paris Yapay Zekâ Eylem Zirvesi'ne katılma isteğini dile getirmiş ve sonra bu zirveye katılım göstermiştir. Mayıs 2024'te, ek olarak, ABD ve Çin heyetleri Cenevre'de yapay zekâ yönetişimi konusunda görüşmek üzere bir araya geldiler. Çin, yapay zekânın daha güçlü küresel yönetimine destek verdiğini ifade ederek, BM'nin öncü rolünü vurguladı ve ABD de dahil olmak üzere uluslararası toplumla koordinasyon kurarak yapay zekâ yönetimi için küresel olarak kabul görmüş standartlar oluşturma isteğini dile getirdi. Ancak Çin, bu konulardaki geleneksel duruşuna uygun olarak, ABD'nin yapay zekâ sektörüne yönelik kısıtlamalarına ve baskılarına da karşı çıktı. ABD ise, yapay zekâ sistemlerinin "güvenli, emniyetli ve güvenilir" olması gerektiğinin altını çizerken, özellikle Çin'i ilgilendiren risklere işaret ederek, yapay zekânın kötüye kullanılmasıyla ilgili endişeleri vurguladı, ancak daha fazla ayrıntıya girmedi. Kasım 2024'te Başkan Joe Biden ve Başkan Şi Cinping Peru'da tekrar bir araya geldiler. Yapay zekâ gündemlerindeydi ve her iki lider de "nükleer silahların kullanımına ilişkin kararda insan kontrolünün sürdürülmesi gerekliliğini" yinelediler.

"Sonuçlar" (Conclusions) bölümünde ise, SIPRI uzmanları, raporlarını toparlayarak, yapay zekâdaki gelişmelerin muazzam faydalar sağlayacak gibi görünse de, uluslararası barış ve güvenliğe yönelik tehditler yaratabileceği veya bu tehditleri şiddetlendirebileceği uyarısında bulunmaktadırlar. Nitekim Jules Palayer ve Laura Bruun'a göre, son yıllarda, devletler hem sivil, hem de askeri yapay zekâdan kaynaklanan bu karmaşık riskleri, yeni forumlar ve girişimler kurarak yönetme ihtiyacını giderek daha fazla kabul etmektedir. Bu doğrultuda, 2024 yılında yapay zekâ yönetimi, devletlerin devam eden girişimlerle etkileşimlerini derinleştirmesi ve yapay zekâyı barış ve güvenlik tartışmaları için merkezi bir konu olarak sağlamlaştırmasıyla uluslararası tartışmalarda kilit bir öncelik olmaya devam etmiştir. Örneğin, hem ikinci REAIM Zirvesi, hem de ikinci Yapay Zekâ Güvenliği Zirvesi 2024 yılında gerçekleşti. Ayrıca, BM Genel Kurulu, 79. oturumunda, askeri yapay zekâ ve yapay zekâ destekli ölümcül otomatik silah sistemleri (LAWS) konusunda önemli kararlar aldı. 2024 yılının, AB Yapay Zekâ Yasası gibi önemli bölgesel düzenleyici çabaların kabul edildiği yıl olarak da hatırlanması muhtemeldir. Bununla birlikte, birçok gelişmeden kaynaklanan büyük bir soru, çeşitli tartışmaların, girişimlerin ve kararların tamamlayıcı mı, yoksa rekabetçi süreçler mi olarak gelişeceğiyle ilgilidir. Çeşitli politika süreçlerinin sonuçları henüz görülmese de, 2024 yılında bu süreçlerde tartışılan yapay zekâ ile ilgili barış ve güvenlik konularının her zamankinden daha somut olduğu açıkça ortaya çıkmıştır.

Sonuç

Sonuç olarak, geleceği şekillendirecek en önemli oyun değiştirici teknolojilerden biri olan yapay zekâ ve bunun askeri alana yansıması olan otomatik silah sistemleri ve ölümcül otomatik silah sistemleri konusunda, son birkaç yılda ciddi hukuki düzenleme çabaları bulunmakta ve Birleşmiş Milletler (BM) de bu çabalara öncülük etmektedir. Buna karşın, devletler arası rekabetin son birkaç yılda çok öne çıkması nedeniyle, BM'nin prestiji, hatta bütçesi bile tehdit altındadır. Özellikle ABD yönetiminin bu konudaki tavrı, bu devletin sorumlu küresel güç imajına uygun değildir. Nitekim ABD, yapay zekâ konusunda da dünyada en ileri konumdaki 2 devletten -Çin ile birlikte- biridir. ABD, geçtiğimiz yılda (2024) Başkan Biden ile bu konuda bir kararname yayınlayarak gelişmelere yol göstermeye çalışmıştır. Ancak Trump yönetimi bu kararnameyi iptal etmiş ve ABD'yi bu konuda belirsiz bir konumda bırakmıştır. Bunun yanında, Avrupa Birliği (AB), teknolojik olarak ABD ve Çin'le henüz rekabet edecek durumda olmasa da, hukuki düzenleme ve kurumsallaşma yönünde bu doğrultuda doğru ve kararlı adımlar atmaktadır. Ayrıca Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron öncülüğünde 2025'te Paris'te düzenlenen Zirve, Fransa'nın bu konuda uyandığını ve harekete geçtiğini göstermektedir. Fransa, bu alanda Çin'le ikili iş birliğine de önem vermekte ve ileri teknolojileri ve bu alandaki şirketleri ülkesine çekmeye çalışmaktadır. Bu alandaki öncü güç Çin ise, bu alanda hem üniversiteleri ve araştırma merkezleri, hem şirketleri, hem de yönetim bağlamında oldukça iyi bir konumdadır.

Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ

SIPRI'nin 2025 Yıllığına Göre Nükleer Güçlerin Durumu

 

Giriş

Stockholm (İsveç) merkezli Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü (SIPRI), silahlı çatışma, askeri harcamalar, silah ticareti, silahsızlanma ve silah kontrolü konularında veri, analiz ve tavsiyeler sunan çok önemli bir düşünce kuruluşudur. 1966 yılında Tage Erlander ve Alva Myrdal tarafından kurulan kuruluşun günümüzdeki Başkanı ise eski İsveç Başbakanı Stefan Löfven'dir. SIPRI, 1969 yılından beri uzmanlaştığı silahlanma ve silahsızlanma konularında bir yıllık rapor yayınlamaktadır. SIPRI Yıllığı (SIPRI Yearbook) adı verilen bu rapor, uluslararası bir kitap hüviyetinde Oxford University Press tarafından basılarak kitap sitelerinde satışa sunulmakta, ayrıca bazı bölümleri ücretsiz olarak kuruluşun web sitesinden meraklılara duyurulmaktadır. Bu yazıda, SIPRI'nin 2025 yıllığında yer alan "nükleer güçler" konulu 6. bölümden 9 nükleer gücün durumunun özetlendiği bölümler özetlenecektir.

SIPRI logosu

Nükleer Güçlerin Durumu

Hans M. Kristensen ve Matt Korda tarafından kaleme alınan SIPRI 2025 Yıllığı'nın 6. bölümünün tam adı "World nuclear forces", yani "Dünyanın nükleer güçleri" şeklindedir. 37 sayfalık bu bölümde, uzmanlar, dünyadaki nükleer güçlerin rekabetlerini, mevcut durumlarını ve bu konuda dünya genelinde yapılan çalışmaları değerlendirmektedirler. Bölüm, "Giriş" (Introduction), "Nükleer silah modernizasyonu trendleri" (Nuclear weapon modernization trends), "Değişen nükleer doktrinler ve nükleer paylaşımdaki gelişmeler" (Changing nuclear doctrines and developments in nuclear sharing) ve "Sonuç" (Conclusions) şeklinde 4 alt bölümden oluşturmaktadır.

"Giriş" bölümünde, dünyadaki 9 nükleer askeri güç (ABD, Rusya, Birleşik Krallık, Fransa, Çin, Hindistan, Pakistan, Kuzey Kore ve İsrail) hatırlatılarak, bu ülkelerin 2024 yılında nükleer cephaneliklerini geliştirmeye devam ettikleri vurgulanmaktadır. SIPRI'nin tahminlerine göre, dünyada 12.241 nükleer başlık bulunmakta olup, bunların 9.614 tanesi kullanıma hazır haldedir. 2024 yılında nükleer başlık artışı dünya genelinde 24'le sınırlı olmasına karşın, 3.912 başlık füze ve uçak gemilerine yerleştirilmiş, 2.100 nükleer başlık ise balistik füzelere takılarak alarm durumunda ve kullanıma hazır halde tutulmaktadır. Bu rakamların neredeyse tamamı ise ABD ve Rusya'ya ait olup, diğer devletlerin (Çin, Fransa, Birleşik Krallık) kullanıma hazır ve alarm durumundaki nükleer başlık sayıları oldukça düşüktür.

"Nükleer silah modernizasyonu trendleri" (Nuclear weapon modernization trends) başlıklı ikinci bölümde, ilk evvela, dünyada nükleer silahlara sahip 9 devletin tamamının 2024 yılı içerisinde nükleer cephaneliklerini güçlendirmeye devam ettikleri ve hatta bazılarının yıl içinde yeni nükleer silahlı veya nükleer kapasiteli silah sistemlerini konuşlandırdığı vurgulanmaktadır. Ayrıca, nükleer silaha sahip devletlerin çoğunun devam eden geliştirme ve üretim çabalarını genellikle "nükleer modernizasyon" olarak adlandırsalar da, eylemlerinin basit bakım ve idame operasyonlarının çok ötesine geçtiğinin altı çizilmektedir. Bu bölümde ilk olarak ABD ve Rusya'nın durumları incelenerek, bu iki devletin dünyadaki nükleer başlıklarının yüzde 90'ına sahip oldukları hatırlatılmaktadır. Ek olarak, ABD'nin askeri stokunun (yani kullanılabilir savaş başlıklarının) hacminin 2024'te nispeten istikrarlı kaldığı, Rusya'nın stokundaki yıllık düşüşün ise büyük ölçüde stratejik olmayan (taktik) nükleer kuvvetlere tahsis edilen savaş başlığı sayısını yeniden değerlendirmesinden kaynaklandığı vurgulanmaktadır.

Rapora göre, ABD'nin modernizasyon programı, hem stratejik, hem de stratejik olmayan nükleer kuvvetlerini kapsamaktadır. Bu modernizasyon, stratejik kuvvetler açısından; LGM-30G Minuteman III kıtalararası balistik füzesinin (ICBM) yerini alacak LGM-35A Sentinele kıtalararası balistik füzesi, Ohio sınıfı nükleer enerjili balistik füze denizaltısının (SSBN) yerini alacak Columbia sınıfı nükleer enerjili balistik füze denizaltısı ve B-2A'nın yerini alacak B-21 Raider ağır bombardıman uçağını içermektedir. ABD, ayrıca, bu teslimat sistemlerinin her birine ait nükleer savaş başlıklarını ve genel nükleer komuta, kontrol ve iletişim altyapısını da modernize etmektedir. Şubat 2024'te ABD Ulusal Nükleer Güvenlik İdaresi (NNSA), ABD Savaş Bakanlığı'na (eski adıyla ABD Savunma Bakanlığı veya Pentagon) önceki yılda "200'den fazla modernize edilmiş nükleer silah" teslim ettiğini bildirmiştir ki, bu, Soğuk Savaş'ın sona ermesinden bu yana bir yılda en yüksek sayıdır.

Rapora göre, Rusya ise, özellikle Sovyet döneminden kalma kıtalararası balistik füzelerinin (ICBM) yerine, Sarmat ağır ICBM (ABD tarafından SS-29 olarak adlandırılıyor), Yars (SS-27 Mod 2) ICBM'nin sabit ve mobil versiyonları ve Avangard hipersonik süzülme silah sistemi (SS-19 Mod 4) gibi daha yeni versiyonların getirilmesine odaklanan stratejik nükleer kuvvetlerinin modernizasyonunu tamamlamak üzeredir. Buna ek olarak, Rusya, Osina, Kedr ve Yars-M gibi yeni ICBM sistemleri geliştirmektedir; ancak bunlardan hangilerinin nihayetinde konuşlandırılacağı ve hangilerinin teknoloji gösterim aracı olarak tasarlandığı henüz net değildir. Rusya, ayrıca, hava ve deniz tabanlı nükleer füze sistemlerinin yanı sıra, stratejik olmayan nükleer kuvvetlerini de modernize etmektedir. Bununla birlikte, ABD Stratejik Komutanlığı'nın 2020 yılında öngördüğü Rusya'nın stratejik olmayan nükleer savaş başlıklarındaki önemli artış henüz gerçekleşmemiştir.

SIPRI raporuna göre, Çin, nükleer cephaneliğinde önemli bir modernizasyon ve genişleme sürecinin ortasında bulunmaktadır. SIPRI'nin Çin'in nükleer cephaneliğinin büyüklüğüne ilişkin tahmini, Ocak 2024'te 500 savaş başlığından Ocak 2025'te 600'e kadar yükselmiştir ki, önümüzdeki on yılda da bunun artmaya devam etmesi beklenmektedir. Bu savaş başlıklarından yaklaşık 132'sinin hâlâ yüklenmekte olan fırlatma rampalarına tahsis edildiği düşünülmektedir. Ayrıca, Çin'in savaş başlıklarının büyük çoğunluğunun fırlatma rampalarından ayrı olarak depolandığı tahmin edilmektedir. Ancak, ABD Savaş Bakanlığı'nın 2024'te yayınladığı Çin nükleer kuvvetleri değerlendirmesinde, Çin'in artık barış zamanında az sayıda savaş başlığını füzelere yerleştirebileceği ve bu durumun Çin'in savaş başlıklarını ve füzeleri ayrı tutma yönündeki uzun süredir devam eden politikasında bir değişikliğe işaret ettiği belirtilmiştir. Kuvvetlerini nasıl yapılandıracağına bağlı olarak, Çin, on yılın sonuna kadar potansiyel olarak Rusya veya ABD kadar kıtalararası balistik füzeye (ICBM) sahip olabilir; ancak nükleer savaş başlığı stokunun bu iki ülkenin stoklarından çok daha küçük kalması öngörülmektedir. Çin, Kuzey Çin'deki üç büyük silo sahasında ve Doğu-Orta Çin'deki üç dağlık bölgede ICBM'leri için yeni silolar inşa etmektedir. 7 Ocak 2025 itibarıyla, Çin, toplamda yaklaşık 350 yeni siloyu tamamlamış veya tamamlamaya yakın durumdadır. Bu sahaların Çin'in kuzeyinde yer alması ise, uzun menzilli konvansiyonel saldırılara karşı savunmasızlıklarını potansiyel olarak azaltmaktadır. ABD Savaş Bakanlığı, 2024 yılında Çin'in 'bu silolara en azından bazı kıtalararası balistik füzeler yüklediğini' değerlendirmiştir; ancak Ocak 2025 itibarıyla bu sahalardaki herhangi bir kıtalararası balistik füze biriminin muharebe görevine başlayıp başlamadığı belirsizliğini korumaktadır. Çin, yeni füze siloları inşa etmenin yanı sıra, Tip 094 SSBN denizaltılarını daha uzun menzilli füzelerle donatmaktadır. Ayrıca, Pekin, yeni bir SSBN sınıfı ve yeni bir stratejik bombardıman uçağı türü geliştirmektedir.

Birleşik Krallık (İngiltere/Britanya), 2024 yılında nükleer silah cephaneliğini arttırmamıştır; ancak İngiliz hükümetinin 2021'deki açıklaması ve 2023'teki teyidi doğrultusunda savaş başlığı stoku üst sınırının 225'ten 260'a çıkarılacağı göz önüne alındığında, gelecekte savaş başlığı stokunu arttırması muhtemeldir. Buna ek olarak, Londra'daki hükümet, artık nükleer silah, konuşlandırılmış savaş başlığı veya konuşlandırılmış füze miktarlarını kamuoyuna açıklamayacağını belirtmiştir. Bu da, stoktaki herhangi bir artışın teyidini oldukça zorlaştırmaktadır. 10 Ocak 2025 itibarıyla, Temmuz 2024'te seçilen İşçi Partisi hükümeti bu politikalarda herhangi bir değişiklik açıklamamıştır. Birleşik Krallık'ın nükleer silah modernizasyon programı çeşitli girişimlerden oluşmaktadır. Bunlar arasında; Vanguard sınıfı SSBN'nin yeni Dreadnought sınıfı ile değiştirilmesi, ABD Trident II D5 füze programına katılarak bu füzenin hizmet ömrünün uzatılması ve Mk4A nükleer savaş başlığının A21/Mk7 (Astraea olarak da bilinir) ile değiştirilmesi yer almaktadır. İngiltere'nin savaş başlığı programı, ABD'nin W93/Mk7 savaş başlığı programıyla paralel olarak yürütülmekte ve her ülke kendi bağımsız ancak benzer tasarımını geliştirmektedir.

Fransa'nın nükleer cephaneliğinin İSE Ocak 2025 itibarıyla yaklaşık 290 savaş başlığıyla istikrarlı kaldığı düşünülse de, nükleer modernizasyon programı 2024 yılında ilerleme kaydetmiştir. Fransa, üçüncü nesil bir SSBN ve yeni bir havadan fırlatılan seyir füzesi (ALCM) olan ASN4G'yi geliştirmeye devam etmiş ve mevcut sistemleri yenileyip modernize etmiştir. Üstelik, Cumhurbaşkanı Macron, 2026 Mart'ında nükleer kapasitelerini ve stoklarını geliştireceklerine ve Avrupa'nın nükleer korumasını sağlayacaklarına dair beklenmedik bir açıklama yapmıştır.

Hindistan ve Pakistan da, 2024 yılında karşılıklı olarak yeni tip nükleer silah taşıma sistemleri geliştirmeye devam etmiş ve her ikisi de balistik füzelere birden fazla savaş başlığı yerleştirme yeteneğini hedefleyerek çalışmalar yapmışlardır. Hindistan'ın Ocak 2025 itibarıyla yaklaşık 180 nükleer silahtan oluşan büyüyen bir stokuna sahip olduğu tahmin edilmektedir ki, bu, önceki yıla göre küçük bir artışa işaret etmektedir. Bu silahlar, olgunlaşan bir nükleer üçlü olan uçaklar, karada konuşlandırılmış füzeler ve SSBN'lere tahsis edilmiştir. Hindistan'ın, uzun zamandır, barış zamanında nükleer savaş başlıklarını konuşlandırılmış fırlatma rampalarından ayrı olarak depoladığı  varsayılıyordu; ancak ülkenin son zamanlarda füzeleri konteynerlere yerleştirme ve deniz tabanlı caydırıcılık devriyeleri yürütme yönündeki adımları, Hindistan'ın barış zamanında bazı savaş başlıklarını fırlatma rampalarıyla birleştirme yönünde kayabileceğini düşündürmektedir. Pakistan, Hindistan'ın nükleer caydırıcılığının odağı olmaya devam etse de, Hindistan'ın Çin genelindeki hedeflere ulaşabilen daha uzun menzilli silahlara giderek daha fazla önem verdiği görülmektedir. Ocak 2025 itibarıyla Pakistan'ın nükleer savaş başlığı stokunun yaklaşık 170 savaş başlığı civarında sabit kaldığı düşünülse de, bu devlet de 2024 yılı boyunca uçak, karadan fırlatılan balistik ve seyir füzeleri ile denizden fırlatılan seyir füzelerinden (SLCM) oluşan yeni üçlü sistemini geliştirmeye devam etmiştir. Pakistan'ın çeşitli yeni teslimat sistemleri geliştirmesi ve bölünebilir malzeme biriktirmesi, nükleer silah cephaneliğinin ve bölünebilir malzeme stokunun önümüzdeki on yılda genişlemeye devam edeceğini düşündürmektedir. Ancak resmi olarak kamuya açık verilerin sınırlı olması nedeniyle tahminler önemli ölçüde farklılık göstermektedir.

Kuzey Kore'nin askeri nükleer programı ise, ulusal güvenlik stratejisinin merkezinde yer almaya devam etmektedir. SIPRI, Ocak 2025 itibarıyla Kuzey Kore'nin yaklaşık 50 savaş başlığı ürettiğini ve toplamda 90 savaş başlığına ulaşacak kadar bölünebilir malzemeye sahip olduğunu tahmin etmektedir. Kuzey Kore, 2024 yılında hiçbir nükleer test patlaması gerçekleştirmezken, Güney Koreli yetkililer, Temmuz ayında, Kuzey Kore'nin taktik nükleer silahını geliştirilmesinin son aşamalarında olduğu konusunda uyarıda bulunmuştur. Buna ek olarak, Birleşmiş Milletler uzmanlar paneli, 2024 yılında yayınlanan yıllık raporunda, Kuzey Kore'nin balistik füze programının, silah sistemlerinin manevra kabiliyeti, hassasiyeti, hayatta kalabilirliği ve hazırlığı da dahil olmak üzere raporlama döneminde ilerleme kaydettiğini değerlendirmiştir. Kasım 2024'te Kuzey Kore'nin BM Büyükelçisi Kim Song, Kuzey Kore'nin düşman nükleer silah devletlerinin oluşturduğu herhangi bir tehdide karşı koymak için nükleer ve füze programlarını hızlandırdığını söylemiştir. Aynı ayın ilerleyen günlerinde, Kuzey Kore lideri Kim Jong un, nükleer programın 'sınırsız' bir şekilde genişletilmesi çağrısında bulunmuştur. Bu tür açıklamalar ve ülkenin bölünebilir madde üretim oranlarındaki muhtemel sürekli ivme göz önüne alındığında, Kuzey Kore'nin nükleer silah stokunun önümüzdeki yıllarda artması beklenmektedir.

Son olarak, SIPRI uzmanlarına göre, İsrail, nükleer silahlarının sayısı ve özellikleri konusunda önemli belirsizlikler bırakarak, uzun süredir devam eden nükleer belirsizlik politikasını sürdürmektedir. SIPRI, İsrail'in nükleer silah stokunun Ocak 2025 itibarıyla yaklaşık 90 savaş başlığı civarında sabit kaldığını tahmin etmektedir. İsrail'in nükleer cephaneliğini modernize ettiği ve 2024 yılında, muhtemelen Jericho füze ailesiyle ilgili bir füze itme sistemi testi gerçekleştirdiği düşünülmektedir. Ayrıca, İsrail, Dimona yakınlarındaki Negev Nükleer Araştırma Merkezi'ndeki (NNRC) plütonyum üretim reaktör tesisini de halen modernize etmektedir.

"Değişen nükleer doktrinler ve nükleer paylaşımdaki gelişmeler" (Changing nuclear doctrines and developments in nuclear sharing) adlı üçüncü bölümde, 9 nükleer devletin nükleer doktrinleri değerlendirilmektedir. İlk olarak Rusya ile işe başlanmakta ve Kasım 2024'te Rusya'nın nükleer silahları hangi koşullar altında fırlatabileceğini açıkça belirten resmi nükleer silah doktrinini güncellediği hatırlatılmaktadır. Doktrinin büyük bir kısmı 2020 versiyonuyla aynı kalsa da, 2024 güncellemesi, Rusya'nın nükleer silah kullanabileceği olasılıkların kapsamını genişletmiş gibi görünmektedir. En dikkat çekici olan güncelleme, Rusya'nın nükleer silahları şu durumlarda kullanabileceğinin belirtilmesidir: "Rusya Federasyonu ve veya Belarus Cumhuriyeti'ne, Birlik Devleti'nin katılımcıları olarak, egemenliklerine veya toprak bütünlüklerine kritik bir tehdit oluşturan konvansiyonel silahların kullanımıyla yapılan bir saldırı" veya"hava ve uzay saldırı araçlarının (stratejik ve taktik uçaklar, seyir füzeleri, insansız, hipersonik ve diğer hava araçları) kitlesel olarak fırlatılması (kalkması) ve bunların Rusya Federasyonu devlet sınırını geçmesiyle ilgili güvenilir verilerin alınması". Buna karşılık, doktrinin 2020 versiyonu, Rusya'nın nükleer silahları "devletin varlığının tehlikeye girdiği durumlarda konvansiyonel silahların kullanılmasına" karşılık olarak kullanabileceğini vurgulamıştı. 2024 güncellemesindeki revize edilmiş ifade, muhtemelen Rusya-Ukrayna Savaşı etrafındaki gelişen nükleer dinamiklerin bir sonucudur ve Rusya'nın nükleer silahlarını kullanma eşiğini düşürdüğü şeklinde yorumlanabilir. Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşında konvansiyonel silahlarının karmaşık performansı, Rusya'nın ulusal güvenlik stratejisinde nükleer silahlara olan bağımlılığını yeniden teyit edebilir ve hatta potansiyel olarak daha da derinleştirebilir. Zira savaş, Rusya'nın nükleer üslerini de etkilemiştir. Rusya, tarihsel olarak tüm stratejik bombardıman uçaklarını iki stratejik bombardıman üssünde – Engels (Saratov oblastı) ve Ukrainka (Amur oblastı) – konuşlandırmıştır; ancak ticari uydu görüntüleri, Ukrayna'nın insansız hava araçlarıyla Engels hava üssüne birkaç saldırı düzenlemesinin ardından, Rusya'nın 2023 ve 2024 yıllarında çok sayıda bombardıman uçağını Belaya (Irkutsk oblastı) ve Olenya (Murmansk oblastı) hava üslerine dağıttığını ortaya koymuştur. Ayrıca, savaşın 2024 yılında Rusya'nın nükleer modernizasyon programında gecikmelere yol açtığı görülmektedir. Yıl sonu görüşmelerinde Rus askeri liderleri, birçok alanda – özellikle Rus stratejik füze kuvvetlerinin yeniden silahlandırılması – ilerlemenin önceki yılla aynı seviyede kaldığını belirtmişlerdir. Bu durum, yazarların ticari uydu görüntüleri analiziyle kısmen doğrulanmıştır; bu analiz, kıtalararası balistik füze üslerindeki çalışmaların 2024 yılında yalnızca sınırlı ilerleme kaydettiğini göstermektedir. Dahası, yıl içinde gerçekleşmesi planlanan birçok önemli olay, teslimat da dahil olmak üzere, ertelenmiştir. Yeni bir balistik füze denizaltısı ve modernize edilmiş stratejik bombardıman uçaklarının geliştirilmesi ise henüz gerçekleşmemiştir. Ek olarak, 2022'deki tam ölçekli Rus işgalinden bu yana, Rusya ve Belarus, Belarus'a stratejik olmayan nükleer silahların konuşlandırılması konusunda çok sayıda iddiada bulunmuşlardır. Aralık 2024'te Belarus Cumhurbaşkanı Aleksander Lukaşenko, Belarus'a 'düzinelerce' Rus nükleer silahının konuşlandırıldığını iddia etmiş; ancak bu iddialar bağımsız olarak doğrulanamamıştır. 2024 yılında ticari uydu görüntüleri, Belarus'un merkezindeki Asipovichy yakınlarındaki bir askeri deponun yakın zamanda en az üç güvenlik çemberi ve bir erişim noktasıyla güçlendirildiğini göstermiştir ki, bu da deponun Belarus'un Rusya tarafından tedarik edilen Iskander füze fırlatıcıları için Rus nükleer savaş başlıklarını barındırmak amacıyla kullanılmış olabileceğini düşündürmektedir. Bu unsurlar, Rus nükleer silah depolamasıyla ilişkili diğer fiziksel koruma unsurlarıyla tutarlı olacaktır. Bununla birlikte, Ocak 2025 itibariyle, Rus nükleer savaş başlıklarının ve ilgili personelin Belarus'ta konuşlandırıldığına dair kesin ve kamuya açık görsel bir kanıt bulunmamaktadır. Ayrıca, 2024 yılının sonunda, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Rusya'nın yeni çift ve MIRV özellikli Oreshnik IRBM füzesinin 2025 yılının ikinci yarısında Belarus'a konuşlandırılabileceğini belirtmiştir.

ABD ise, Başkan Joe Biden döneminde, 2023-2024 yıllarında Rus ve Çin nükleer gelişmelerine karşı ABD'nin nükleer duruşunu değiştirmesi yönünde artan bir baskı altına girmiştir. Örneğin, Ekim 2023'te yayınlanan iki partili ABD Kongresi Stratejik Duruş Komisyonu'nun raporu, ABD'nin stratejik ve bölgesel nükleer kuvvetlerinde geniş bir yelpazede değişiklik yapılmasını ve ABD'nin yedek savaş başlıklarının "bir kısmını veya tamamını" acilen devreye sokmak için hazırlıklar yapılmasını önermiştir. Bu artan baskıya rağmen, Biden yönetiminin Nisan 2024'te yayınlanan güncellenmiş nükleer kullanım kılavuzu, ABD'nin nükleer duruşunda önemli bir değişiklik yaratmamıştır. Basında çıkan haberlerde, yeni kılavuzun odağı Çin'e kaydırdığı yanlış bir şekilde iddia edilmiş, ancak Kasım ayında yayınlanan kılavuzun gizli olmayan bir versiyonunda Rusya'nın "ciddi tehdit" olmaya devam ettiği belirtilmiştir. Yönerge, "Amerika Birleşik Devletleri'nin barış zamanında, krizde ve çatışmada Rusya'yı, Çin Halk Cumhuriyeti'ni ve Kuzey Kore'yi aynı anda caydırabilmesi" gerektiğini belirtiyordu. ABD, uzun yıllardır bu devletleri aynı anda caydırmayı açıkça hedeflemiştir ve yönerge, Rusya ve Çin'e karşı tüm savaş hedeflerine aynı anda ulaşmayı gerektirmez. 2024 ABD Başkanlık seçimlerinin sonucu göz önüne alındığında, Donald J. Trump'ın yeni yönetiminin bu sonuçlardan bazılarını yeniden değerlendirmesi mümkündür. NATO nükleer paylaşımındaki gelişmelerde, 2022 ve 2024 yılları arasında, ABD'nin, İngiltere'deki Kraliyet Hava Kuvvetleri (RAF) Lakenheath hava üssündeki nükleer depolama mahzenlerini ve ilgili altyapıyı üste olası bir acil durum nükleer silah depolamasını kolaylaştırmak amacıyla modernize ettiği yönünde artan kanıtlar sunmaktadır. Bu modernizasyonlar, Avrupa genelinde 180'e kadar nükleer depolama mahzenini modernize etme planının daha geniş bir bağlamında gerçekleşmektedir. Bu, muhtemelen tüm aktif mahzenlerin yanı sıra diğer üslerdeki bakım statüsündeki düzinelerce mahzeni de içermektedir. Ocak 2025'te NNSA, yeni B61-12 yerçekimi bombalarının 'tamamen ileriye konuşlandırıldığını' belirtmiştir; bu da, daha önce ABD dışındaki NATO üslerinde konuşlandırılan B61-3 ve B61-4 bombalarının ABD'ye geri gönderildiğini ve B61-12 ile değiştirildiğini göstermektedir. Eski versiyonlardan farklı olarak, B61-12, bombanın hedefleri daha doğru bir şekilde vurmasını sağlayan güdümlü bir kuyruk kiti ile donatılmıştır. NNSA'nın ABD mali yılı 2025 için Stok Yönetimi ve İdare Planı, B61-12'nin resmi olarak F-15, F-16, F-35, B-2 ve 'sertifikalı NATO uçaklarına' -özellikle F-35A'ya- atandığını belirterek, B61-12'nin bu uçakların tümüyle uyumluluk sertifikaları aldığını öne sürmüştür. F-35A, nükleer saldırı rolünde Belçika, Hollanda ve ABD'nin tüm F-16'larının ve Alman ve İtalyan Tornado uçaklarının yerini alacaktır. Ayrıca, son yıllarda, 2024 de dahil olmak üzere, çeşitli NATO üye devletlerinde nükleer paylaşım düzenlemeleri hakkında görüşmeler yapılmıştır. Örneğin, Nisan 2023'te resmen NATO'ya katılan Finlandiya ve Mart 2024'te katılan İsveç, 2023 yılında ABD ile ikili savunma anlaşmaları imzalamış ve bu anlaşmalar 2024 yılında yürürlüğe girmiştir. Bu anlaşmalar, ABD'ye bu iki ülkede asker ve silah konuşlandırma hakkı tanımakta ve nükleer silahlarla ilgili herhangi bir sınırlama içermemektedir. Dahası, hem Finlandiya, hem de İsveç, savaş zamanında topraklarında ABD nükleer silahlarının konuşlandırılmasına potansiyel olarak açık olabileceklerini belirtmişlerdir. Ek olarak, 2024 yılında, Polonya Cumhurbaşkanı Andrzej Duda, Polonya'nın topraklarında NATO nükleer silahlarının konuşlandırılmasını kabul etmeye 'hazır' olduğunu açıklamıştır. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron da, 2024 yılı da dahil olmak üzere, Fransa'nın nükleer caydırıcılığında Avrupa boyutunun olması gerektiğini defalarca öne sürmüştür. Ancak böyle bir misyonun NATO nükleer paylaşım uygulamalarıyla nasıl etkileşime gireceği belirsizliğini korumaktadır. Macron'un bir danışmanı, 2022'de, Avrupa stratejik diyaloğu önerisinin hâlâ masada olduğunu, ancak bunun "nükleer caydırıcılığı ve Avrupa çıkarlarını" birbirine bağlamakla ilgili olduğunu, "caydırıcılığı paylaşmakla" ilgili olmadığını açıklamıştır.

Çin hükümetinin ilan ettiği doktrin ise, ulusal güvenliği korumak için gereken minimum seviyede Çin'in nükleer yeteneklerini sürdürmek ve "diğer ülkeleri Çin'e karşı nükleer silah kullanmaktan veya kullanmakla tehdit etmekten caydırmak" amaçları üzerine kuruludur. Çin, uzun zamandır nükleer silaha sahip olmayan devletlere veya nükleer silahsız bölgelere karşı nükleer silah kullanmama veya kullanmakla tehdit etmeme politikasını sürdürmektedir. Bununla birlikte, Pekin'in nükleer duruşundaki son yıllardaki dramatik değişiklikler, özellikle silolarda hızlı fırlatma katı yakıtlı füzelerin konuşlandırılması ve olası bir uyarı üzerine fırlatma (LOW) yeteneğinin geliştirilmesi, Çin nükleer doktrininin uzun süredir devam eden unsurları, özellikle de ilan edilen nükleer "ilk kullanım yok" (NFU) politikası hakkında yaygın tartışmaları tetiklemiştir. 2022'den beri, ABD Savaş Bakanlığı, Çin'in, bir düşmanın onları imha etmesinden önce füzelerin hızlı bir şekilde fırlatılmasını sağlamak için yer ve uzay tabanlı sensörler kullanarak bir "erken uyarı karşı saldırısı" stratejisi (LOW duruşuna benzer) uyguladığını değerlendirmiştir. ABD Savaş Bakanlığı'na göre, Çin bu duruşu kolaylaştırmak için en az üç erken uyarı uydusu konuşlandırmıştır. Ancak, Çin hükümetinin uzun süredir devam eden temel nükleer politikalarından, özellikle de ilk kullanım yasağı politikasından sapmış olduğuna dair resmi ve kamuya açık bir kanıt bulunmamaktadır. ABD Savaş Bakanlığı, Çin nükleer kuvvetleri hakkındaki 2024 raporunda, Çin'in "düşük güvenlikli bir duruşun ilk kullanım yasağı politikasıyla tutarlı olduğuna inanıyor gibi göründüğünü" belirtmiştir. Çin'in nükleer silah geliştirdiğinden beri standart duruşu, barış zamanında savaş başlıklarını, füzeleri ve fırlatma rampalarını ayrı tutmak ve kriz durumunda savaş başlıklarını fırlatma rampalarına yüklemek için prosedürler uygulamaktır. Bununla birlikte, son yıllarda, 2024'te de devam eden, bunun hâlâ böyle olup olmadığı konusunda önemli spekülasyonlar olmuştur. Örneğin, ABD Savaş Bakanlığı, Çin'in SSBN'lerinin 2021'de "neredeyse sürekli deniz caydırıcılık devriyelerine başladığını" iddia etmiş ve 2024 raporunda Çin'in bu devriyelere 2023 boyunca "muhtemelen devam ettiğini" belirtmiştir. Bu ifade, Çin'in nükleer silahlarla donatılmış SSBN'lerle aralıklı devriyelere başlamış olabileceğini ima eder ki, bu, uzun süredir devam eden doktrininde önemli bir değişiklik anlamına gelir. ABD Savaş Bakanlığı'nın 2024 raporu, ayrıca, az sayıda karada konuşlu füze biriminin "muharebe hazırlığı görevi" ve "yüksek alarm görevi" tatbikatları yürüttüğünü ve bunun da Çin Halk Kurtuluş Ordusu Roket Kuvvetleri'nin (PLARF) "birimlerinin bir kısmını yüksek bir hazırlık durumunda tutarken diğer kısmını ayrı fırlatıcılar, füzeler ve savaş başlıklarıyla barış zamanı durumunda bırakmasına" olanak sağladığını iddia etmiştir. Bu ifade, Çin'in savaş başlıklarının bazılarının fırlatıcılarda konuşlandırılmış olabileceğini düşündürmektedir. Raporda, ek olarak, Çin'in muhtemelen çoklu füze fırlatma kabiliyetini doğrulamak amacıyla "eğitim silolarından art arda iki adet CSS-10 Mod 3 kıtalararası balistik füze denemesi" yaptığı belirtilmektedir. Bu durum, düşman füzeleri hedeflerine ulaşmadan önce balistik füzelerin hızlı bir şekilde fırlatılmasını vurgulayan PLARF eğitim tatbikatlarıyla da tutarlıdır.

"Sonuç" (Conclusions) bölümünde ise, raporun bulguları özetlenmektedir. Özetle, emekliye ayrılmış nükleer silahların kademeli olarak sökülmesiyle küresel toplam nükleer savaş başlığı envanteri azalmaya devam ederken, operasyonel (stoklanmış) nükleer savaş başlığı sayısında yıldan yıla artışlar görülmektedir. SIPRI'ye göre, bu eğilimin devam etmesi ve hatta önümüzdeki yıllarda hızlanması muhtemeldir. Devletlerin nükleer silahları konusunda giderek daha gizli davranmaları ise bu gelişmeleri daha da endişe verici hale getirmektedir. Bu durum, kısmen birçok nükleer silahlı devlette genel şeffaflığın azalmasından kaynaklanırken, aynı zamanda devletleri cephanelikleri hakkında veri alışverişi yapmaya zorlayan şeffaflık önlemlerini içeren Yeni START antlaşması gibi silah kontrol anlaşmalarının bozulmasından da kaynaklanmaktadır.

Sonuç

Sonuç olarak, START antlaşmasının yenilenmemesi, Çin'in nükleer başlık sayısındakih hızlı artış, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron'un nükleer başlık sayısını arttırma açıklaması ve Rusya'nın nükleer doktrininde yaptığı değişiklik gibi önemli gelişmeler, 2024-2025 döneminde bu konudaki en önemli gelişmelerdir. Devam eden Rusya-Ukrayna Savaşı ile ABD/İsrail-İran Savaşı ve Gazze Krizi gibi riskli jeopolitik olaylar da, artan toplumsal öfke ve kritik karar alıcılardaki hırs ve iktidar arzusunun güvenlik danışmanlarının neden olduğu ve toplumdan kopmaya neden olabilen "grup düşüncesi" (groupthink) potansiyel hatası ile birleştiğinde, günümüzde nükleer risklerin hiç olmadığı kadar yükselmesine neden olmaktadır. Oysa gezegenimizi korumak hepimizin temel görevidir ve tüm milletlerin insan ırkından olduğu hiçbir zaman unutulmayarak, aramızdaki farklılıklar bizce abartılmamalıdır...

Prof. Dr. Ozan ÖRMECİ